Orta Çağ Kroniklerinde Kimlik Terminolojisi: “Ekrad”, “Kurt / Curts”, “Arap / Bedevi” ve Eyyubi Hanedanı’nın Türk Kayıtları
Giriş ve Yöntemsel Çerçeve
Orta Çağ Doğu ve Batı kroniklerinin okunmasında karşılaşılan temel metodolojik sorun, dönem metinlerinde yer alan işlevsel, coğrafi, askeri ve dini-kültürel adlandırmaların modern etnik ulus/kimlik kategorilerine doğrudan tercüme edilmesidir. İncelenen kronik külliyatı ve kaynak metinler (Kurtomanlar belgesi ile Surlu William / Guillaume de Tyr tarihi ve ilgili kronik kayıtları) incelendiğinde, modern literatürde sabit bir etnik kimlik olarak sunulan pek çok ifadenin kaynakların kendi iç bağlamında farklı anlamlarda kullanıldığı görülmektedir.
Bu çalışmanın temel bulguları şu altı eksende toplanmaktadır:
- Kroniklerde “Kürt” adının yokluğu: incelenen Orta Çağ kroniklerinin hiçbirinde bugünkü “Kürt” kelimesi yer almamakta; bunun yerine Ekrad, Kurt, Curts, Kourd, Cordi, Türk, Sarazen ve Arap biçimleri geçmektedir.
- “Ekrad” teriminin etnik tanım olmaması: İbnü’l-Esir’deki biat bağlamında Atabek Kutbeddin Mevdud ve Yaruki’ye yönelik “ikiniz de Ekrattansınız” ifadesi, bu kelimenin sabit ve münhasır bir etnik kimlik bildirmediğini göstermektedir.
- “Arap” ve “Bedevi” / çadır kullanımı: “Arap” kelimesi o dönemde tek başına modern bir etnik sınır çizmekten ziyade, şehirlerin dışında çadırlarda ve otağlarda yaşayan, sürüleri ve hayvanlarıyla konargöçer yaşam süren toplulukları ve askeri/dini sınıflandırmaları kapsayan bir çerçevede kullanılmaktadır.
- Ermeni kroniği ve “Kurt / Curts” karşılıkları: Ermeni kroniğinde ve çevirilerinde “Kurt” yazımı yer almakta; Fransızca çeviri/metin geleneklerinde “curts” / lupi (kurt) anlamlarıyla ve Oğuz/Türkmen bağlantılı kayıtlarla birlikte anılmaktadır.
- Eyyubi hanedanı mensuplarının “Türk” olarak kaydedilmesi: Ambroise kroniğinde (L’Estoire de la Guerre Sainte) Selahaddin, Safadin (el-Âdil) ve Eyyubi çevreleri ile Surlu William (Guillaume de Tyr) tarihinde Necmeddin Eyyubi ve kardeşi Şirkuh (Siracons) doğrudan Türk kimliği ve Türk askeri yapısıyla anılmaktadır.
- Kronik yazarlarının terim tutarlılığı: Yazarlar her topluluğu metin içi bağlamlarına göre kendi kullandıkları adlarla anmakta; Sarazen diyene Sarazen, Müslüman diyene Müslüman, Türk olana Türk demektedir.
1. “Ekrad” Teriminin Soy Kütüğü ve Askeri Bağlamdaki Paradoksu
İbnü’l-Esir anlatısında Selahaddin’e biat tartışmaları bağlamında gündeme gelen ve Atabek Kutbeddin Mevdud ile A’in ed-Daula el-Yarukî’ye hitaben aktarılan “ikiniz de Ekrattansınız” ifadesi, Ekrad teriminin münhasıran etnik bir “Kürt” kimliğini ifade edip etmediği sorusunu doğrudan gündeme getirmektedir. Kaynaklardaki soy kütüğü ve siyasi konum kayıtları bu terimin modern etnik okumalardaki gibi tek boyutlu olmadığını ortaya koymaktadır.
- Kutbeddin Mevdud’un soy ve kurum kaydı: Atabek Kutbeddin Mevdud, kaynak kayıtlarında Atabey Zengi’nin oğlu ve Aksungur’un torunu olarak yer almaktadır. Selçuklu askeri-idari teşkilatının temel kurumlarından biri olan Atabeylik makamında bulunan ve “Aksungur” adlı Türk soyadı/ismiyle bağlantılı bir liderin “Ekrad” başlığı altında anılması, terimin tek başına sabit ve dışlayıcı bir etnik soy bildirdiği varsayımıyla çelişmektedir.
- El-Yarukî’nin konumu: Kaynaklarda Türkmen boylarıyla bağlantılı komutan/bey olarak geçen Yaruki ile Kutbeddin’in aynı bağlamda Ekrad olarak zikredilmesi, kelimenin dönemin siyasi ve askeri dilinde aşiret/birlik/konum adlandırması olarak işlev gördüğüne işaret etmektedir.
- Kroniklerdeki kelime gerçeği: İncelenen kroniklerin hiçbirinde bugünkü “Kürt” kelimesi geçmemekte; metinlerde Ekrad, Kurt, Kourd, Cordi ve Curts gibi yazımlar bulunmaktadır.
2. Ermeni Kroniği, “Kurt” Yazımı ve “Curts” Karşılıkları
Ermeni kroniği ve çeviri/inceleme metinlerinde geçen “Kurt” yazımı, filolojik ve metinsel açıdan etnik bir ulus adı yerine savaşçı/yiğit/sürgün nitelikleri, coğrafi/askeri zümreler ve Oğuz-Türkmen bağlantılarıyla birlikte ele alınmaktadır.
- Ermeni kroniğindeki “Kurt” yazımı: Urfalı Mateos kroniğinin Fransızca çevirisi (Édouard Dulaurier) ve Ermeni kroniği bağlamındaki metinlerde “Kurt” yazımı yer almakta; kelimenin sürgün edilen, yiğit veya savaşçı gibi anlamlarla ve bölgedeki askeri/boy yapılarıyla ilişkili biçimde geçtiği kaydedilmektedir.
- Fransızca “curts” ve kurt karşılığı: Metinlerde Fransızca “curts” kelimesi ve Latin/Fransızca seyahatname-kronik geleneklerindeki curti / lupi (kurt) karşılıkları üzerinden değerlendirilmekte; bu tür adlandırmaların Orta Çağ metinlerinde bir ulus isminden ziyade nitelik, zümre veya coğrafi/askeri konum ifadesi taşıdığı vurgulanmaktadır.
- Boy ve zümre kayıtları: Kaynaklarda Mesudi’nin Oğuz ve Karluk kayıtları ile bölgedeki Türk/Türkmen ve aşiret/askeri zümre anlatıları birlikte değerlendirilmekte; modern etnik geri-okumaların dönem metinlerindeki bu çok katmanlı kullanımı göz ardı ettiği belirtilmektedir.
3. “Arap”, “Bedevi” / Çadır Yaşamı ve Yazarların Terim Kullanımı
Orta Çağ kroniklerinde etnik ve kültürel kategoriler, modern dönemdeki keskin sınırlarla değil, yaşam biçimi, askeri örgütlenme ve dini/coğrafi adlandırmalarla iç içe geçmektedir.
| Terim / Kavram | Kroniklerdeki Kullanım Bağlamı | Temel Değerlendirme |
| Türk (li Tur / Türkler / Türkmenler) | Askeri birlikler, komuta kademesi, emirler, hanedan mensupları ve siyasi/askeri güç unsurları | Dönem kroniklerinde etnik ve askeri/siyasi kimlik göstergesi olarak açıkça kullanılmaktadır. |
| Arap / Arap Türkü (Bedevi) | Şehirlerin dışında çadırlarda ve otağlarda yaşayan, sürüleri ve hayvanlarıyla hareket eden topluluklar; “Arap Türkü (Bedevi denen)” ifadeleri | “Arap” kelimesi o dönemde tek başına modern etnik sınır göstermemekte; çadır/otağ ve göçebe/konargöçer yaşam biçimiyle de ilişkilendirilmektedir. |
| Sarazen (Sarrazins) | Haçlı ve Batı kroniklerinde karşı taraftaki Müslüman/doğulu topluluklar ve hükümdar/savaşçılar için genel adlandırma | Yazarlar metin içinde Sarazen, Müslüman ve Türk kelimelerini kendi anlatı kalıplarına göre kullanmaktadır. |
| Müslüman | Dini aidiyet ve inanç topluluğu vurgusu gerektiren yerlerde kullanılan tanımlama | Yazarlar Sarazen dedikleri yere Sarazen, Müslüman dedikleri yere Müslüman, Türk olana Türk demektedir. |
Şehirlerin dışında çadırlarda ve otağlarda yaşayan, sürüleriyle otlak ve konargöçer düzen içinde hareket eden kalabalıkların “Arap” ve “Arap Türkü (Bedevi denen)” biçiminde anılması, kronik dilinde “Arap” sözcüğünün etnik bir homojenlikten ziyade göçebe/çadır yaşamı ve çevresel koşullarla bağlantılı bir adlandırma olarak da işlediğini göstermektedir.
4. Eyyubi Hanedanı Mensupları: Ambroise ve Surlu William Kayıtları
Eyyubi hanedanının önde gelen simaları, incelenen Batı ve Doğu kronik kayıtlarında Türk askeri ve siyasi yapısı içinde yer alan şahsiyetler olarak geçmektedir.
- Ambroise kroniğinde Selahaddin ve Safadin: 1190–1192 yılları arasındaki Üçüncü Haçlı Seferi’ni anlatan Ambroise kroniğinde (L’Estoire de la Guerre Sainte), Selahaddin ve kardeşi Safadin (el-Âdil) ile Eyyubi kuvvetleri “Türkler” bağlamında zikredilmekte; Safadin için “diğer Türklerden ayrılarak gelen” ifadesi kullanılmakta ve hanedan/ordu çevresi Türk kimliğiyle anılmaktadır.
- Surlu William (Guillaume de Tyr) tarihinde Necmeddin ve Şirkuh: Guillaume de Tyr kroniğinde (ve ilgili metin notlarında) hem Necmeddin Eyyubi hem de kardeşi Şirkuh (Siracons) Türk askeri/siyasi aristokrasisi ve Türk orduları içinde yer alan liderler olarak kaydedilmektedir; Şirkuh Nureddin’in başkomutanı olarak Türk kuvvetlerinin başında gösterilmekte, Necmeddin ve Selahaddin de aynı askeri ve hanedan çerçevesi içinde anlatılmaktadır.
- Kaynak içi bütüncüllük: Farklı kroniklerde aynı şahsiyet veya zümre için Türk, Sarazen veya Arap/Bedevi gibi farklı terimlerin yan yana veya ardışık gelebilmesi, yazarların kendi terim setlerini metin bağlamına göre kurduğunu ve kroniklerin hiçbirinde bugünkü “Kürt” kelimesinin bulunmadığını teyit etmektedir.
Sonuç
Kronik metinleri kendi tarihsel ve dilsel sınırları içinde okunduğunda, Orta Çağ metinlerinde bugünkü “Kürt” kelimesinin yer almadığı; Ekrad teriminin Kutbeddin Mevdud ve Yaruki örneklerinde görüldüğü üzere sabit ve dışlayıcı bir etnik tanım olmadığı; Arap adlandırmasının çadır/otağ ve konargöçer yaşam biçimlerini de kapsayacak şekilde kullanıldığı; Ermeni kroniğinde “Kurt” yazımı ve “curts” karşılıklarının farklı metinsel anlamlarla bulunduğu; Ambroise ve Surlu William kayıtlarında ise Necmeddin, Şirkuh, Selahaddin ve Safadin çevresinin Türk kimliği ve orduları içinde anlatıldığı ortaya çıkmaktadır.

