Yazar: tengriallahdegildir
Sorgula Araştır Fikir oluştur.
Tarihsel kaynaklar ışığında İsa Peygamber hakkında bir makaledir.
Hıristiyanlık Dışı Altı Kaynakta Nasıralı İsa:
Josephus, Tacitus, Suetonius, Genç Plinius, Mara bar Serapion ve Lukianos Üzerine Bir İnceleme..
..■..
Hazırlayan: İsmail Karaçam
Emekli Gazeteci, Eğitimci, Bağımsız Tarih Araştırmacısı
●■●
Öz
Bu makale, Nasıralı İsa’ya dair Hıristiyanlık dışı altı yazılı kaynağı -Flavius Josephus, Cornelius Tacitus, Suetonius, Genç Plinius, Mara bar Serapion ve Samsatlı Lukianos- kronolojik sırayla incelemektedir. Bu altı yazar, farklı coğrafyalardan (Roma Filistin’i, İtalya, Suriye), farklı dillerden (Yunanca, Latince, Süryanice) ve farklı toplumsal konumlardan gelmelerine rağmen, birbirinden bağımsız olarak İsa’nın veya onun adını taşıyan bir hareketin varlığından söz etmektedir.
Metinlerin orijinal dilindeki ilgili pasajları ve bunların Türkçe çevirileri, mevcut olduğu ölçüde makale içinde birlikte sunulmuştur. Makale, her kaynağı kendi bağlamı, yazılış amacı ve güvenilirlik sorunları içinde ele almakta; sonuç bölümünde bu altı kaynağın toplamda neyi makul kıldığını ve neyi kılmadığını özetlemektedir.
●■●
Abstract:
This article surveys six non-Christian written sources concerning Jesus of Nazareth -Flavius Josephus, Cornelius Tacitus, Suetonius, Pliny the Younger, Mara bar Serapion, and Lucian of Samosata- in chronological order. Despite writing from different regions, in different languages, and from different social positions, these six authors independently attest to the existence of Jesus or the movement bearing his name. The relevant passages are presented, where available, in their original language alongside a Turkish translation. Each source is examined within its own context, purpose, and evidentiary limits, and the concluding section summarizes what these six sources, taken together, do and do not establish.
●●■●●
Anahtar Kelimeler
Nasıralı İsa, Flavius Josephus, Cornelius Tacitus, Suetonius, Genç Plinius, Mara bar Serapion, Samsatlı Lukianos, Hıristiyanlık dışı kaynaklar, tarihsel eleştiri, Roma İmparatorluğu
●■●
Keywords:
Jesus of Nazareth, Flavius Josephus, Cornelius Tacitus, Suetonius, Pliny the Younger, Mara bar Serapion, Lucian of Samosata, non-Christian sources, historical criticism, Roman Empire
■1.■ Giriş
Nasıralı İsa’nın tarihselliğine dair Hıristiyanlık dışı yazılı kaynaklar sayıca azdır, ancak coğrafi ve kültürel çeşitlilikleri bakımından dikkate değerdir. Bu makale söz konusu kaynaklardan altısını kronolojik sırayla ele almakta ve mümkün olduğu ölçüde ilgili pasajları özgün dillerinde (Yunanca, Latince, Süryanice) verip Türkçeye çevirmektedir.
Çeviriler tarafımca yapılmış olup, orijinal metnin akademik neşirlerine sadık kalınmaya çalışılmıştır.
Amaç, bu kaynakları birbirine karşı bir “kanıt yarışı” biçiminde sunmak değil, her birinin kendi türü, amacı ve sınırları içinde ne söylediğini ortaya koymaktır.
■2.■ Flavius Josephus (MS 93/94)
Yahudi asıllı Romalı tarihçi
Flavius Josephus’un Antiquitates Judaicae adlı eserinde İsa’ya dair iki pasaj bulunur.
Testimonium Flavianum (XVIII.63-64), bugünkü elyazması geleneğinde şu şekilde yer alır:
Yunanca:
“Γίνεται δὲ κατὰ τοῦτον τὸν χρόνον Ἰησοῦς σοφὸς ἀνήρ… ὁ χριστὸς οὗτος ἦν. καὶ αὐτὸν ἐνδείξει τῶν πρώτων ἀνδρῶν παρ᾿ ἡμῖν σταυρῷ ἐπιτετιμηκότος Πιλάτου, οὐκ ἐπαύσαντο οἱ τὸ πρῶτον ἀγαπήσαντες…”
Türkçe çeviri:
“Bu dönemde, eğer ona ‘adam’ demek doğruysa, İsa adında bilge bir adam ortaya çıktı… Bu, Mesih’ti. Aramızdaki ileri gelenlerin suçlamasıyla Pilatus onu çarmıha mahkûm edince, onu ilkin sevmiş olanlar bundan vazgeçmediler…”
Metnin bugünkü haliyle bazı ifadeleri (özellikle dirilişe dair kesin dille yapılan atıf) araştırmacıların çoğunluğu tarafından sonradan eklenmiş kabul edilir; buna karşılık 10. yüzyıl Arap tarihçisi Agapius’un aktardığı, daha ihtiyatlı bir versiyonun varlığı, pasajın bir “çekirdeğinin” Josephus’a ait olabileceği görüşünü destekler.[^1] Şu hâlde metnin tamamını “orijinal Josephus metni” olarak sunmak yanıltıcı olur; yukarıdaki çeviri, elimizdeki (muhtemelen kısmen müdahale edilmiş) elyazması metnine dayanmaktadır.[^2]
Yakup pasajı (XX.200) üslup bakımından farklıdır ve büyük ölçüde özgün kabul edilir:
Yunanca:
“…παραγαγὼν εἰς αὐτὸ τὸν ἀδελφὸν Ἰησοῦ τοῦ λεγομένου Χριστοῦ, Ἰάκωβος ὄνομα αὐτῷ, καί τινας ἑτέρους… παρέδωκε λευσθησομένους.”
Türkçe çeviri:
“…meclise, adı Yakup olan, ‘Mesih denilen İsa’nın kardeşi’ ile birkaç kişiyi daha getirtti… ve onları taşlanmak üzere teslim etti.”
Josephus’un konumu önemlidir: Roma sarayının himayesinde yazan, ne Hıristiyan ne de İsa hareketine düşman bir tavırla yazan, dolayısıyla nötr bir üçüncü taraf gözlemci konumundaki bir Yahudi tarihçidir.[^3]
■3.■ Cornelius Tacitus (MS 116 civarı)
Roma senatosu mensubu tarihçi Tacitus, Annales adlı eserinde (XV.44), MS 64 Roma yangını sonrasında Nero’nun Hıristiyanları suçladığını anlatırken şunu yazar:
Latince:
“Auctor nominis eius Christus Tiberio imperitante per procuratorem Pontium Pilatum supplicio adfectus erat; repressaque in praesens exitiabilis superstitio rursum erumpebat…”
Türkçe çeviri:
“Bu adın kökeni olan Christus, Tiberius’un saltanatı sırasında, valimiz Pontius Pilatus eliyle idam edilmişti; şimdilik bastırılan bu zararlı batıl inanç yeniden patlak vermekteydi…”
Tacitus bu bilgiyi Roma idari kayıtlarına ya da dönemin genel bilgisine dayanarak, tarafsız bir raporlama üslubuyla aktarır. Kendisi Hıristiyanlığı “zararlı bir batıl inanç” (exitiabilis superstitio) olarak nitelendirse de, bu değerlendirme İsa’nın tarihselliğine değil, hareketin kendisine yöneliktir; bir Roma senatörünün bu bilgiyi vermesi, kaynağın ağırlığını artırır.[^4]
■4.■ Suetonius (MS 121 civarı)
İmparatorluk saray kâtibi Suetonius, De Vita Caesarum adlı eserinde (“Divus Claudius” 25.4), İmparator Claudius’un Roma’daki Yahudileri sürdüğünü kaydeder:
Latince:
“Iudaeos impulsore Chresto assidue tumultuantis Roma expulit.”
Türkçe çeviri:
“Chrestus’un kışkırtmasıyla sürekli kargaşa çıkaran Yahudileri Roma’dan sürdü.”
“Chrestus” yazımının “Christus”un bir varyasyonu olup olmadığı ve pasajın doğrudan İsa’nın kendisine mi yoksa Roma’daki bir takipçisine mi işaret ettiği tartışmalıdır; çoğu araştırmacı bunu, Roma’daki erken Hıristiyan-Yahudi cemaati içindeki anlaşmazlıklara dair dolaylı bir kayıt olarak yorumlar.[^5]
■5.■ Genç Plinius (MS 112 civarı)
Bithynia-Pontus valisi Genç Plinius’un İmparator Traianus’a yazdığı mektupta (Epistulae X.96), Hıristiyanların ibadet pratiğine dair şu bilgi verilir:
Latince:
“…quod essent soliti stato die ante lucem convenire, carmenque Christo quasi deo dicere secum invicem…”
Türkçe çeviri:
“…belirli bir günde, şafaktan önce bir araya gelip, Christus’a sanki bir tanrıymış gibi aralarında karşılıklı ilahiler söyleme âdetinde olduklarını…”
Bu, bir Roma valisinin idari bir sorunu çözmek amacıyla, herhangi bir teolojik kaygı taşımadan kaleme aldığı bir idari yazışmadır. Değeri, İsa’nın ölümünden seksen yıl kadar sonra dahi, ona tanrısal bir statü atfeden yaygın ve organize bir ibadet pratiğinin Roma eyaletlerinde varlığını belgelemesindedir.[^6]
■6.■ Mara bar Serapion (tarihi tartışmalı)
Suriyeli Stoacı filozof Mara bar Serapion’un oğluna yazdığı Süryanice mektupta, İsa’ya işaret ettiği düşünülen ifade “bilge kral” (malkâ ḥakîmâ) ifadesidir:
Süryanice (temel terim): ܡܲܠܟܵܐ ܚܲܟܝܼܡܵܐ (malkâ ḥakîmâ, “bilge kral”)
Bağlam (Türkçe):
Mektup, Yahudilerin “bilge krallarını” idam etmelerinin ardından krallıklarını yitirdiklerinden söz eder.
Mektubun tamamı 1855’te William Cureton tarafından Süryanice aslından neşredilmiş ve İngilizce çevrilmiştir; daha yeni bir eleştirel neşir Annette Merz ve David Rensberger tarafından hazırlanmıştır.[^7] Uzun pasajın güvenilir bir Türkçe çevirisini burada sunmaktan kaçınıyorum, çünkü elimde metnin tamamını doğrulayacak bir eleştirel neşir bulunmamaktadır; yalnızca yukarıdaki, akademik literatürde doğrulanmış terim aktarılmıştır. Mektubun tarihi kesin değildir; MS 1. yüzyıl sonu ile 3. yüzyıl arasında bir aralığa yerleştirilir.[^8] Mara bar Serapion ne Yahudi ne Hıristiyan’dır; İsa’nın adını anmadan, onu Sokrates ve Pisagor ile aynı düzeyde bir “bilge” olarak, felsefi bir bağlamda anar.[^9]
■7.■ Samsatlı Lukianos (MS 2. yüzyılın ikinci yarısı)
Yunan hicivci Lukianos, Peregrinus’un Ölümü adlı eserinde iki kez İsa’ya atıfta bulunur:
Yunanca:
(§11): “τὸν ἄνθρωπον τὸν ἐν τῇ Παλαιστίνῃ ἀνασκολοπισθέντα”
Türkçe çeviri:
“Filistin’de çarmıha gerilen o adam”
■
Yunanca (§13):
“τὸν δὲ ἀνεσκολοπισμένον ἐκεῖνον σοφιστὴν αὐτὸν προσκυνῶσιν”
Türkçe çeviri:
“…ve o çarmıha gerilmiş sofisti tapınırcasına saysınlar”
Lukianos bir hicivcidir; amacı Hıristiyanlığı ciddiye almak değil, konu edindiği Peregrinus adlı kişiyi ve saflıkla kandırılabilen Hıristiyan cemaatini alaya almaktır.[^10] Bununla birlikte, bu alaycı tavrın içinde bile İsa’nın varlığı ve idamı, sorgulanmaksızın verili bir bilgi olarak geçmektedir.[^11]
■8.■ Kaynakların Karşılaştırmalı Değerlendirmesi
Bu altı kaynağı sırayla gözden geçirdiğimizde, ortaya çıkan tablo şudur: Josephus (MS 93/94), bir Yahudi tarihçi olarak İsa’ya doğrudan biyografik bir atıfla başlar. Ondan yaklaşık yirmi yıl sonra Tacitus (MS 116 civarı), bir Roma senatörü sıfatıyla, idam olayını resmi bir kayıt üslubuyla teyit eder.
Suetonius (MS 121 civarı) ise saray kâtibi konumundan, dolaylı ve tartışmalı bir atıfla, Roma’daki bir kargaşayı kaydeder. Bu üçünden biraz önce, Genç Plinius (MS 112 civarı) bir eyalet valisi olarak, İsa’nın tarihselliğine değil ama ona tanrısal statü atfeden yaygın bir ibadet pratiğine tanıklık eder. Mara bar Serapion, tarihlemesi belirsiz olmakla birlikte muhtemelen benzer bir döneme ait bir Suriyeli filozof olarak, İsa’yı Sokrates ve Pisagor’la aynı düzeyde bir “bilge kral” olarak felsefi bağlamda anar. Son olarak Lukianos (MS 2. yüzyılın ikinci yarısı), bir Yunan hicivci olarak, İsa’nın çarmıha gerilişini alaycı bir hiciv içinde, sorgulanmaksızın verili bir olgu olarak zikreder.
Bu sıralama, kaynakların birbirini tekrar etmediğini, her birinin farklı bir bilgi türü (biyografik, idari, felsefi, hicivsel) taşıdığını gösterir. Ortak nokta, hiçbirinin İsa’nın varlığını kanıtlamaya çalışmamasıdır -hepsi bunu verili bir olgu olarak ele alır ve asıl ilgilendikleri konu (Roma yangını, Yahudi sürgünü, Hıristiyan yargılamaları, bir filozofun ölümü, bir sahtekârın hayatı) başka bir şeydir. Bu tesadüfilik, kaynakların değerini artıran bir husustur:
İsa’dan bahsetmek bu yazarların hiçbirinin asıl amacı değildir.[^12]
■9.■ Sınırlılıklar
Bu değerlendirmenin dürüstlüğü, sınırlarını da açıkça belirtmeyi gerektirir:
Hiçbir kaynak eşzamanlı (İsa’nın yaşadığı dönemde yazılmış) değildir; en erken olanı (Josephus) dahi altmış yıl sonrasına aittir.
Josephus’taki Testimonium’un orijinal metni tam olarak yeniden inşa edilemez; yukarıdaki çeviri elimizdeki (muhtemelen kısmen müdahale edilmiş) elyazması metnine dayanır.
Suetonius’taki “Chrestus” atfının İsa’ya işaret edip etmediği kesin değildir.
Mara bar Serapion mektubunun tarihi geniş bir aralığa yayılır ve İsa’nın adını açıkça anmaz; mektubun tamamının güvenilir bir Türkçe çevirisi burada verilmemiştir, çünkü elimde bunu doğrulayacak bir eleştirel neşir bulunmamaktadır.
Hiçbir kaynak, İsa’nın öğretilerine dair birinci elden bilgi içermez; hepsi idam, ibadet pratiği veya dolaylı atıf düzeyinde kalır.
■10.■ Sonuç
Josephus, Tacitus, Suetonius, Genç Plinius, Mara bar Serapion ve Lukianos -farklı dillerden, coğrafyalardan ve toplumsal konumlardan gelen altı yazar- birbirinden bağımsız olarak Nasıralı İsa’nın veya onun adını taşıyan hareketin varlığından söz etmektedir. Bu kaynaklar, İsa’nın MS 1. yüzyılın ilk yarısında yaşamış, Pontius Pilatus döneminde idam edilmiş tarihsel bir figür olduğuna dair makul bir dış tanıklık kümesi oluşturur. Ancak bu tanıklık geç tarihli, çoğunlukla dolaylı ve sınırlı ayrıntı içeren bir tanıklıktır; teolojik iddialara dair bir şey söylemez, yalnızca bir insanın varlığına ve ölümüne, ardından da onun etrafında hızla oluşan bir inanç hareketine işaret eder.
●●■●●●
Dipnotlar
[^1]: Shlomo Pines, An Arabic Version of the Testimonium Flavianum and Its Implications (Kudüs: Israel Academy of Sciences and Humanities, 1971).
[^2]: Geza Vermes, Jesus in the Jewish World (Londra: SCM Press, 2010), s. 293-310.
[^3]: John P. Meier, A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus, cilt 1 (New York: Doubleday, 1991), s. 56-69; Louis H. Feldman, Josephus and Modern Scholarship (1937-1980) (Berlin: De Gruyter, 1984), s. 679-703.
[^4]: E. Mary Smallwood, The Jews Under Roman Rule (Leiden: Brill, 1976), s. 578; Robert E. Van Voorst, Jesus Outside the New Testament: An Introduction to the Ancient Evidence (Grand Rapids: Eerdmans, 2000), s. 39-53.
[^5]: F. F. Bruce, Jesus and Christian Origins Outside the New Testament (Grand Rapids: Eerdmans, 1974), s. 21-28.
[^6]: Craig A. Evans, Jesus and His Contemporaries: Comparative Studies (Leiden: Brill, 1995), s. 20-22.
[^7]: William Cureton (der.), Spicilegium Syriacum (Londra: Rivingtons, 1855); Annette Merz ve David Rensberger, Letter to His Son: Mara Bar Sarapion (Atlanta: SBL Press, 2022).
[^8]: Annette Merz ve Teun Tieleman (der.), The Letter of Mara bar Sarapion in Context (Leiden: Brill, 2012), s. 5-19.
[^9]: A.g.e., s. 46-58.
[^10]: Christopher P. Jones, Culture and Society in Lucian (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1986), s. 117-132.
[^11]: A.g.e., s. 121.
[^12]: Bart D. Ehrman, Did Jesus Exist? The Historical Argument for Jesus of Nazareth (New York: HarperOne, 2012), s. 41-74.
●●●■●●●
Kaynakça
■ Bruce, F. F. Jesus and Christian Origins Outside the New Testament. Grand Rapids: Eerdmans, 1974.
■Cureton, William (der.). Spicilegium Syriacum. Londra: Rivingtons, 1855.
■Ehrman, Bart D. Did Jesus Exist? The Historical Argument for Jesus of Nazareth. New York: HarperOne, 2012.
■Evans, Craig A. Jesus and His Contemporaries: Comparative Studies. Leiden: Brill, 1995.
■Feldman, Louis H. Josephus and Modern Scholarship (1937-1980). Berlin: De Gruyter, 1984.
■Jones, Christopher P. Culture and Society in Lucian. Cambridge, MA: Harvard University Press, 1986.
■Josephus, Flavius. Antiquitates Judaicae (Yahudi Kadim Tarihi).
■Lukianos (Samsatlı). De Morte Peregrini.
Meier, John P. A Marginal Jew: Rethinking the Historical Jesus, cilt 1. New York: Doubleday, 1991.
■Merz, Annette ve Rensberger, David. Letter to His Son: Mara Bar Sarapion. Atlanta: SBL Press, 2022.
■Merz, Annette ve Tieleman, Teun (der.). The Letter of Mara bar Sarapion in Context. Leiden: Brill, 2012.
■Pines, Shlomo. An Arabic Version of the Testimonium Flavianum and Its Implications. Kudüs: Israel Academy of Sciences and Humanities, 1971.
■Plinius (Genç). Epistulae, Kitap X.
■Smallwood, E. Mary. The Jews Under Roman Rule. Leiden: Brill, 1976.
■Suetonius. De Vita Caesarum.
■Tacitus, Cornelius. Annales.
■Van Voorst, Robert E. Jesus Outside the New Testament: An Introduction to the Ancient Evidence. Grand Rapids: Eerdmans, 2000.
■Vermes, Geza. Jesus in the Jewish World. Londra: SCM Press, 2010.