Filolojik Analiz ve İkinci Fitne Süreci

Yazar: tengriallahdegildir

Sorgula Araştır Fikir oluştur.

İsmail KARAÇAM

Emekli Gazeteci, Eğitimci, Bağımsız Tarih Araştırmacısı

Doğrudan John Bar Penkaye, Edessalı Yakub, Doctrina Jacobi ve çağdaş Süryani/Bizans kaynak gruplarına dayandırılmıştır.

John Bar Penkaye’nin Ris Melle Eserinde Araplar, Erken İslam ve Coğrafya (14-15. Bölümler Üzerine Bir İnceleme)

…..

Öz yüzyılın ikinci yarısında Mezopotamya’da yaşayan Süryani keşiş John Bar Penkaye, Ris Melle başlıklı kroniğinde, kendi döneminde tanıklık ettiği radikal siyasi ve dini dönüşümleri kaydetmiştir. Bu çalışmada, eserin özellikle Müslüman-Arap fetihlerini, Emevi iç savaşını (İkinci Fitne) ve Muaviye ile Abdülmelik dönemlerini ele alan bölümleri (14 ve 15. Kitaplar) incelenmektedir. Bar Penkaye’nin metni, modern İslam tarihçiliği için dış kaynak (external source) kategorisinde eşsiz bir yere sahiptir. Yazar, Arapların (Tayyaye) askeri başarılarını ve yeni dini hareket nitelemesini teolojik bir determinizmle (ilahi ceza/takdir) açıklarken, dönemin coğrafi yapısına ve toplumsal krizlerine dair de ham veriler sunmaktadır. Bu makalede, Bar Penkaye’nin “Mhaggraye” (Haceriler/Muhacirler) olarak da adlandırdığı bu yeni gücü nasıl konumlandırdığı, onların erken dönem inanç pratiklerini nasıl gözlemlediği, Emevi iç savaşının Mezopotamya coğrafyasındaki sosyo-ekonomik yıkımları ve dönemin terminolojisi karşılaştırmalı ve filolojik bir eleştiri süzgecinden geçirilerek incelenmiştir.

Anahtar Kelimeler: John Bar Penkaye, Ris Melle, Süryani Kronikleri, Erken İslam, Tayyaye, Mhaggraye, İkinci Fitne.

1. Giriş ve Tarihsel Bağlam

yüzyıl Yakın Doğusu, Bizans ve Sasani imparatorluklarının yüzyıllar süren yıpratıcı savaşlarının ardından, Hicaz’dan çıkan yeni bir aktörün askeri ve siyasi hakimiyetine şahit olmuştur. Bu döneme ait iç kaynakların (erken İslami rivayetler, hadis ve megazi literatürü) yazıya geçiş tarihleri ile olayların gerçekleşme zamanı arasındaki kronolojik mesafe, çağdaş dış kaynakların önemini artırmaktadır [1].

Dicle kıyısındaki Kamul (Süryani geleneğinde Kphona) Manastırı’nda yaşayan Doğu Süryani (Nasturi) keşiş John Bar Penkaye, Mukhtar al-Thaqafi’nin isyanı ve Abdülmelik b. Mervan’ın iktidar mücadelesi sürerken, yani olayların tam kalbindeyken (muhtemelen MS 687-688) yazmıştır [2]. Bu durum, metni retrospective (geriye dönük) kurgulardan uzak, sıcak bir ilk elden gözlem haline getirir.

2. Terminoloji ve Karşılaştırmalı Filolojik Analiz: Tayyaye ve Mhaggraye

Bar Penkaye, metninde fatihleri tanımlarken iki temel kelime kullanır. Bu kelimelerin seçimi, dönemin kimlik inşasını anlamak açısından dilbilimsel birer belgedir:

Tayyaye (ṭayyāyē): Süryani literatüründe kadim zamanlardan beri göçebe Arap kabilelerini (özellikle sınır boylarındaki Tayy kabilesine atıfla) tanımlamak için kullanılan genel bir etnik terimdir [3]. Yazar, bu yeni fatihleri öncelikle coğrafi ve etnik bir süreklilik içinde görür.

Mhaggraye (mgaddrayē / mhaggrāyē): Bar Penkaye’nin bu kelimeyi seçmesi, hareketin henüz “Müslüman” (Muslim) kelimesiyle kurumsallaşmadığı bir evreye işaret eder.

Dönemin diğer Süryani entelektüelleriyle karşılaştırıldığında bu filolojik tercih daha da netleşmektedir. Örneğin Bar Penkaye ile çağdaş olan Batı Süryani (Yakupçu) alimi Edessalı Yakub (ö. 708), mektuplarında ve kronik parçalarında fatihlerin dini kanunlarından bahsederken doğrudan Arapça kökenli kavramları Süryanileştirmiştir [4]. Benzer şekilde, 634-640 civarına tarihlenen Yunanca Doctrina Jacobi nuper baptizati metnindeki Sarakēnoi (Sarazenler) ve Hagarēnoi (Haceriler) kullanımları, fatihlerin soy kütüğünü Kitab-ı Mukaddes eksenli (Hacer ve İsmail’in soyu) bir “öteki” anlatısına oturtma çabasıdır [5].

Ancak Bar Penkaye’nin kullandığı mhaggrāyē, salt bir soy kütüğü eleştirisi değil, İslam terminolojisindeki “Muhacirun” (hicret edenler) kelimesinin Süryani fonetiğine bürünmüş halidir. Erken İslam fatihlerinin kendilerini “Hicret edenler / Muhacirler” topluluğu olarak adlandırması, çağdaş Süryani gözlemcilerin kayıtlarında bu dilsel dönüşüme yol açmıştır [6].

3. Ris Melle’de Erken Dönem İslam ve Siyasi Algı

Bar Penkaye, fatihlerin dini pratiklerini ve kurucuları (Muhammed) hakkındaki bilgileri teolojik bir süzgeçten geçirerek aktarır. 14. Bölümde, Arapların lideri hakkında şu çarpıcı ifadeleri kullanır:

”Onlar (Araplar) kendi aralarında Muhammed (Mḥammd) adında, rehberleri olan bir adamın talimatlarına sıkı sıkıya bağlıydılar… Onun anısına o kadar büyük bir saygı duyuyorlardı ki, onun yasalarını çiğneyen herkes ölümle cezalandırılırdı.” [7]

Yazar, erken dönem inanç sistemine dair şu gözlemleri aktarır:

Monoteizm ve İbrahimî Miras: Bar Penkaye’ye göre Arapların getirdiği yasa, tek bir Tanrı’ya inanmayı emreder ve putperestliği şiddetle reddeder. Onların İbrahim geleneğine dayanan eski adetlere döndüğünü savunur.

Hristiyanlığa Karşı Tutum: Kronikte, Muaviye dönemi adeta bir “barış ve refah çağı” olarak tasvir edilir. Bar Penkaye, erken dönem idaresinin Hristiyan mabedlerine dokunmadığını, adil bir vergilendirme (cizye/haraç) sistemi uyguladığını açıkça belirtir [8]. Bu durum, fetihlerin ilk aşamasında dini bir dayatmadan ziyade siyasi ve mali bir egemenlik kurulduğunu doğrulamaktadır.

4. İkinci Fitne Süreci ve Siyasi Kaosun Kroniği

Eserin 15. Bölümü, İslam tarihçiliğinde İkinci Fitne (680-692) olarak bilinen, Muaviye’nin ölümünün ardından patlak veren çok yönlü iç savaşı dışarıdan bir gözle betimleyen en radikal metindir. Bar Penkaye, İslam coğrafyasındaki bu iktidar parçalanmasını şu üç ana aks üzerinden kaydeder:

Zübeyrîler ve Hicaz Faktörü: Yazar, Abdullah b. ez-Zübeyr’in Mekke’deki çıkışını ve hilafet iddiasını kaydederken onu “Güneydeki Hükümdar” olarak niteler [9]. Siyasi merkezin Hicaz, Şam ve Irak arasındaki bölünmüşlüğü Süryani taşrasından net bir şekilde gözlemlenmiştir.

Mukhtar el-Sakafi İsyanı ve Mevali Hareketi: Bar Penkaye, Kufe’de ortaya çıkan Mukhtar al-Thaqafi isyanına (685-687) geniş yer ayırır. Onun anlatısında Mukhtar, köleleri, özgür bırakılmış yerli halkı (Mevali/Süryani-Pers unsurlar) ve dışlanmışları arkasına alan bir figürdür [10]. Bu detay, erken dönem İslam toplumundaki sınıfsal ve etnik gerilimleri İslami literatürün kurumsallaşmasından çok önce teyit etmesi açısından kritiktir.

Mervanîler ve Abdülmelik b. Mervan: Şam’da kontrolü ele geçiren Abdülmelik b. Mervan’ın gücü yeniden konsolide etme çabaları, kronikte kuzey rotasındaki askeri hareketliliklerle (Cezire bölgesindeki çatışmalar) bağdaştırılarak aktarılır [11].

5. Coğrafi ve Toplumsal Tasvirler: Kıtlık, Veba ve Kuzey Mezopotamya

Bölüm, teolojik yorumların ötesinde, coğrafi ve sosyo-ekonomik bir çöküşün tasviridir. Bar Penkaye, Emevi iç savaşı döneminde Kuzey Mezopotamya (Bēṯ Nahrīn) coğrafyasının durumunu anlatırken adeta bir felaket kronolojisi sunar:

Lokal Coğrafya ve Çekirge İstilaları:

Yazar, bölgeyi vuran çekirge istilalarını, kuraklığı ve bunun sonucunda Dicle ve Fırat nehirleri havzasındaki tarımsal üretimin durma noktasına gelişini anlatır. Coğrafi olarak manastırının çevresindeki köylerin boşalmasını doğrudan gözlemlemiştir [12].

Veba Salgını:

Siyasi otorite boşluğu ve kıtlığın ardından gelen veba salgınının, bölge nüfusunu nasıl kırıp geçirdiğini aktarır. Onun gözünde bu coğrafi yıkım, Hristiyanların günahlarına karşılık ilahi adaletin bir tecellisidir. Araplar bu felakette sadece Tanrı’nın öfkesinin “kamçısı” rolündedir [13].

6. Teolojik Tarih Yazımı (Historiography) ve Sonuç

John Bar Penkaye’nin Ris Melle eseri, erken dönem İslam tarihini modern seküler tarihçilik metotlarıyla okumak isteyenler için hem bir hazine hem de dikkatle yaklaşılması gereken bir metindir. Keşiş John, rasyonel bir tarihçi değildir; o, her askeri yenilgiyi ve coğrafi felaketi kutsal kitaba (Eski Ahit modeline) göre yorumlayan bir ilahiyatçıdır.

Buna rağmen, eserin 14 ve 15. Kitaplarında sunulan ham veriler; erken dönem İslam’ın monoteist karakterini, Muhammed’e duyulan erken dönem bağlılığı, Emevi iç savaşının (İkinci Fitne) Mezopotamya coğrafyasındaki yıkıcı sosyo-ekonomik etkilerini ve fethedilen tebaa ile fatihler arasındaki ilk pragmatik ilişkileri göstermesi bakımından paha biçilemezdir. Dönemin Bizans ve Sasani belgelerinin eksikliğinde, Bar Penkaye’nin Süryanice kaleme aldığı bu satırlar, İslam’ın doğuş coğrafyasının sınırlarını ve o sınırların ötesindeki yankılarını anlamanın en sağlam köprülerinden biridir.

…

Notlar / Dipnotlar

[1] Robert G. Hoyland, Seeing Islam as Others Saw It: A Survey and Evaluation of Christian, Jewish and Zoroastrian Writings on Early Islam (Princeton: Darwin Press, 1997), 12-15.

[2] Sebastian P. Brock, “North Mesopotamia in the Late Seventh Century: Book XV of John Bar Penkaye’s Ris Melle”, Jerusalem Studies in Arabic and Islam 9 (1987): 51-53.

[3] Michael Philip Penn, When Christians First Met Muslims: A Sourcebook of the Earliest Syriac Writings on Islam (Berkeley: University of California Press, 2015), 84.

[4] See Walter E. Kaegi, Byzantium and the Early Islamic Conquests (Cambridge: Cambridge University Press, 1992), 210-212.

[5] Doctrina Jacobi Nuper Baptizati, ed. G. Dagron – V. Déroche, “Juifs et chrétiens dans l’Orient byzantin”, Travaux et Mémoires 11 (1991): 17-248.

[6] Patricia Crone and Michael Cook, Hagarism: The Making of the Islamic World (Cambridge: Cambridge University Press, 1977), 9-11. (Bu çalışma terminolojik evrimi tartışır).

[7] John Bar Penkaye, Ris Melle, Kitap XIV, metin aktarımı: Brock, “North Mesopotamia”, 57.

[8] Hoyland, Seeing Islam, 196-197.

[9] John Bar Penkaye, Ris Melle, Kitap XV, çev. S. P. Brock, 61.

[10] G. H. A. Juynboll, ed., Studies on the First Century of Islamic Society (Southern Illinois University Press, 1982), 73-76.

[11] Fred M. Donner, The Narratives of Islamic Origins: The Beginnings of Islamic Historical Writing (Princeton: Darwin Press, 1998), 142.

[12] Brock, “North Mesopotamia in the Late Seventh Century”, 65.

[13] Penn, When Christians First Met Muslims, 91.

Seçilmiş Kaynakça

Brock, Sebastian P. “North Mesopotamia in the Late Seventh Century: Book XV of John Bar Penkaye’s Ris Melle.” Jerusalem Studies in Arabic and Islam 9 (1987): 51–75.

Crone, Patricia and Michael Cook. Hagarism: The Making of the Islamic World. Cambridge: Cambridge University Press, 1977.

Donner, Fred M. The Narratives of Islamic Origins: The Beginnings of Islamic Historical Writing. Princeton: Darwin Press, 1998.

Hoyland, Robert G. Seeing Islam as Others Saw It: A Survey and Evaluation of Christian, Jewish and Zoroastrian Writings on Early Islam. Princeton: Darwin Press, 1997.

Penn, Michael Philip. When Christians First Met Muslims: A Sourcebook of the Earliest Syriac Writings on Islam. Berkeley: University of California Press, 2015.