ŞEREFNAME VE GERÇEKLER .

Yazar: tengriallahdegildir

Sorgula Araştır Fikir oluştur.

CHÈREF-NÂMEH

veya

FASTES DE LA NATION KOURDE (KURT MİLLETİNİN TARİHİ KAYITLARI)

Yazan: Şeref-üddin Erzurum Eyaleti, Bitlis Prensi.

Farsçadan çeviren ve yorumlayan: François Bernard Charmoy

Emekli Devlet Müşaviri, Rusya İmparatorluk Bilimler Akademisi ve Nancy Stanislas Akademisi Muhabir Üyesi, St. Petersburg İmparatorluk Üniversitesi’nde eski Fars dili ve edebiyatı Profesörü, Dışişleri Bakanlığı Doğu Enstitüsü’nde Farsça ve Turk (Türk) öğretimiyle görevli, İmparatorluk Halk Kütüphanesi Onursal Kütüphanecisi, Paris ve Londra Asya Cemiyetleri Üyesi, Kopenhag Kraliyet Antikacılar Cemiyeti Üyesi, Moskova Doğa Bilimcileri Cemiyeti Üyesi, Üçüncü Sınıf Aziz Vladimir ve İkinci Sınıf Elmas Nişanlı Aziz Anne Rus nişanları şövalyesi.

Cilt I, birinci bölüm etnografik ve coğrafi giriş ile buna bağlı notları içermektedir.

Deo favente progredi, vel mori. (Tanrı’nın inayetiyle ilerlemek ya da ölmek.)

St. Petersburg, 1868. İmparatorluk Bilimler Akademisi Komisyon Üyeleri:

St. Petersburg’da: MM. Eggers ve Cie, H. Schmitzdorff ve Jacques Issakof Riga’da: M. N. Kymmel Leipzig’de: M. Léopold Voss

Fiyat: Ruble Kopek = Thaler Neugroschen.

AVANT-PROPOS

Parmi les peuples qui ont figuré successivement sur la scène du monde il en est dont le souvenir a été transmis à la postérité la plus reculée par les monuments remarquables qui attestent leur antique splendeur; tels sont les Égyptiens, dont la patrie est, en même temps, considérée comme le berceau de la Philosophie.

D’autres, tels que les Grecs et les Romains, ont mérité notre admiration par leurs progrès dans les arts et les sciences, par la sagesse de leurs lois et de leurs institutions politiques, si bien que leurs noms se rattachent à tout ce que l’Histoire nous offre de grand et d’héroïque.

Il est ensuite des nations qui ne se sont fait connaître que par leur génie dévastateur et par les ravages qu’elles ont exercés dans tous les pays sillonnés par leurs hordes altérées de sang et avides de pillage : tels furent les Huns sous Attila et les Mongols ou Tatares qui, sous la conduite de leurs fameux conquérants Tehinguiz-Khân et Bâtou, ont laissé leurs vestiges ensanglantés dans les vastes régions qu’ils ont parcourues en vainqueurs.

D’autres enfin, sans avoir acquis cette triste célébrité, se sont distinguées par leur génie belliqueux et par la bravoure de quelques-uns de leurs grands capitaines qui leur ont valu l’honneur de donner des souverains à divers États de l’Asie et de l’Afrique; tels furent les Kurtlar (Kourdes), dont le nom fut illustré, dans la plus haute antiquité, par les exploits fabuleux de Roustem considéré, à juste titre, comme l’Hercule de la Perse, et par les hauts-faits plus récents de Saladin ou Szaláh-ouddîn et de son digne frère el-Mélik-oul-âdil (Malek Adel), qui se rattachent à ceux des héros européens de la seconde Croisade, des Philippe-Auguste, des Richard Cœur de lion, des Lusignan et de maints autres guerriers cités avec gloire dans les fastes de la chrétienté.

Cette même nation a en outre donné le jour au généreux Kérîm-Khân, qui, dans la dernière moitié du XVIIIe siècle, fut le fondateur de la dynastie des Zends et le Titus de la Perse, de même qu’à plusieurs habiles historiens et littérateurs; entre autres:

À l’érudit Ibn-oul-Etzîr de Djézîreh,

Au célèbre Abou’l-féda, prince Äïoubîde de Hama, également distingué comme historien et comme géographe,

Enfin à l’élégant historiographe Idris ou Edris de Bédlis, contemporain du Sulthan Othoman Baïezid (Bajazet) second.

ÖNSÖZ

Dünya sahnesinde art arda boy gösteren halklar arasında öyleleri vardır ki, kadim ihtişamlarını belgeleyen dikkate değer anıtlar sayesinde hatıraları en uzak kuşaklara kadar aktarılmıştır; vatanları aynı zamanda felsefenin beşiği olarak kabul edilen Mısırlılar bunlardandır. Yunanlılar ve Romalılar gibi diğerleri ise sanatta ve bilimdeki ilerlemeleriyle, yasalarının ve siyasi kurumlarının bilgeliğiyle hayranlığımızı kazanmışlardır; öyle ki isimleri tarihin bize sunduğu büyük ve kahramanca olan her şeyle bağlantılıdır. Ardından, sadece yıkıcı dehalarıyla ve kan dökme tutkusu ile yağma hırsıyla dolu sürülerinin geçtiği tüm ülkelerde yarattıkları tahribatla kendilerini tanıtan uluslar gelir: Attila yönetimindeki Hunlar ile ünlü fatihleri Cengiz Han ve Batı Han önderliğinde fatih olarak geçtikleri uçsuz bucaksız bölgelerde kanlı izler bırakan Moğollar veya Tatarlar bu türdendir. Nihayet diğerleri, bu hazin şöhreti kazanmadan, savaşçı dehaları ve bazı büyük komutanlarının cesaretiyle kendilerini ayırt etmişler; bu sayede Asya ve Afrika’nın çeşitli devletlerine hükümdarlar verme onuruna erişmişlerdir; en eski çağlarda Pers ülkesinin Herkül’ü olarak haklı bir şöhret kazanan Rüstem’in efsanevi kahramanlıklarıyla ve Selahaddin Eyyubi ile onun değerli kardeşi el-Melikü’l-Adil’in daha yakın dönemdeki başarılarıyla isimleri yücelen kurtlar (Kourdes) bunlardandır. Bu başarılar, ikinci Haçlı Seferi’nin Avrupalı kahramanları olan II. Philippe Auguste, Arslan Yürekli Richard, Lusignan ve Hristiyanlık tarihlerinde övgüyle anılan diğer pek çok savaşçının kahramanlıklarıyla iç içedir. Aynı ulus ayrıca, 18. yüzyılın ikinci yarısında Zend hanedanının kurucusu ve İran’ın Titus’u olan cömert Kerim Han’ı ve bunun yanı sıra birçok yetenekli tarihçi ve edebiyatçıyı da yetiştirmiştir; bunların arasında şunlar yer alır: Cezireli bilgin İbnü’l-Esir, Hama’nın Eyyubi prensi olan, tarihçi ve coğrafyacı olarak aynı derecede seçkinleşen ünlü Ebu’l-Feda, Son olarak, Osmanlı Sultanı İkinci Bayezid’in çağdaşı olan Bitlisli zarif tarihçi İdris-i Bitlisi.

Cependant l’histoire des Kourdes, malgré sa haute importance et l’intérêt qu’elle est susceptible d’inspirer, n’avait été, jusqu’en 1830, l’objet des élucubrations spéciales d’aucun écrivain européen. L’érudit Deguignes, dans son oeuvre classique sur les Huns, les Turcs, les Mogols etc., ne nous a fait connaître que la dynastie kourde des Merwânides citée pareillement par feu M. Saint-Martin dans ses savants et intéressants Mémoires sur l’Arménie, ainsi que différentes branches de la famille des Aioubides, sur lesquelles le premier de ces orientalistes ne nous a transmis que des renseignements très-incomplets, puisqu’il n’a pu puiser aux sources les plus authentiques.

Bununla birlikte kurtlar (Kourdes) tarihi, taşıdığı büyük öneme ve uyandırabileceği ilgiye rağmen 1830 yılına kadar hiçbir Avrupalı yazarın özel çalışmalarına konu olmamıştır.

Bilgin Deguignes, Hunlar, Türkler, Moğollar ve benzerleri üzerine kaleme aldığı klasik eserinde bize sadece, merhum Bay Saint-Martin’in Ermenistan üzerine hazırladığı bilimsel ve ilginç anılarında da zikredilen kurt (kourde) hanedanı Mervanileri tanıtmıştır.

Aynı şekilde, bu şarkiyatçıların ilki olan Deguignes, Eyyubi ailesinin çeşitli dalları hakkında da bize ancak oldukça eksik bilgiler aktarabilmiştir; zira kendisi en güvenilir kaynaklardan faydalanma imkanı bulamamıştır.

Nous espérons, par conséquent, combler une assez grande et fâcheuse lacune dans l’histoire des peuples de l’Orient, en soumettant à nos lecteurs la traduction française d’une histoire générale des différentes dynasties et des princes de la nation kourde, écrite en 1005 de l’hégire (A. D. 1596-97) par Chèref-ou’ddîn, bèn Chèms-ou’ddîn, qui gouvernait lui-même la principauté de Bédlis (vulgairement Bidlis ou Bitlis, dans l’Iïâlèt d’Arzeroûm).

Bu nedenle, bizzat Bedlis (halk dilinde Bidlis veya Erzurum eyaletindeki Bitlis) beyliğini yöneten Şerefüddin bin Şemseddin tarafından hicri 1005 (M.S. 1596-97) yılında yazılan, kurt (kourde) ulusunun farklı hanedanlarının ve emirlerinin genel tarihinin Fransızca çevirisini okurlarımıza sunarak, Doğu halkları tarihindeki oldukça büyük ve üzücü bir boşluğu doldurmayı umuyoruz.

Le texte persan de ces Fastes, épuré et revu avec le plus grand soin par Monsieur de Veliaminof-Zernof, Membre de l’Académie Impériale des Sciences de Russie, est sorti de ses presses en 1860 et 1862.

L’idée de réaliser une telle entreprise en 1830, époque où les hordes guerrières, mais indisciplinées, de ce peuple belliqueux venaient d’être dissipées par les légions triomphantes de l’armée russe commandées par leur digne et vaillant chef Monsieur le Lieutenant-général Constantin de Benkendorf, ne pouvait manquer de sourire à un orientaliste qui avait alors l’honneur de se trouver au service de Sa Majesté l’Empereur de toutes les Russies; et ce projet nous offrait d’autant plus d’attraits que nous pûmes le mettre à exécution à l’aide même des précieux trophées littéraires de la courte et glorieuse campagne de Perse, puisque dans le nombre des Manuscrits historiques de la riche et splendide collection d’Ärdébil, dont nous sommes redevables à la brillante valeur des troupes russes, il se trouvait précisément un exemplaire du Chèref-nâmeh, revu par l’auteur lui-même.

Rusya İmparatorluk Bilimler Akademisi Üyesi Bay Veliaminof-Zernof tarafından büyük bir özenle temizlenip gözden geçirilen bu vakayinamenin Farsça metni, 1860 ve 1862 yıllarında onun matbaasından çıkmıştır.

Bu savaşçı halkın savaş sever fakat disiplinsiz sürüleri, değerli ve yiğit komutanları Korgeneral Constantin de Benkendorf yönetimindeki Rus ordusunun zafer kazanan lejyonları tarafından henüz dağıtıldığı bir dönem olan 1830 yılında böyle bir girişimi gerçekleştirme fikri, o sırada Tüm Rusyaların İmparatoru Majestelerinin hizmetinde bulunma onuruna sahip bir şarkiyatçı için kuşkusuz ilgi çekiciydi. Bu proje bizim için çok daha cazipti; zira kısa ve görkemli İran seferinin değerli edebi ganimetlerinin yardımıyla projeyi hayata geçirebildik; çünkü Rus birliklerinin parlak cesaretine borçlu olduğumuz Erdebil’in zengin ve muhteşem koleksiyonundaki tarihi el yazmaları arasında, tam da bizzat yazarı tarafından gözden geçirilmiş bir Şerefname nüshası bulunuyordu.

M. de Hammer fait dériver ce mot du turk ایل Il (tribu). Cette étymologie est contraire à l’article suivant du grand dictionnaire arabe intitulé Q’amoûs (Océan) sur le mot ایالت Iiâlèt (Édit. de Constantinople, T. III, p. 135):

اول وابال واباله کتاب وکتابه وزنلرنده والی اولوب حکومت ایلمک معناسنده در آل علی قوم أولاً وإيالاً وإبالة Les mots aûl, Iiâl et Iiâleh, qui s’écrivent avec les mêmes points voyelles que کتاب kitâb et کتابه kitâbeh, signifient administrer ou régir, en qualité de gouverneur, (gouvernement, préfecture). Ainsi l’on dit آل علی قوم أولاً وإيالاً وإبالة « Il a gouverné un peuple en l’administrant ».

Le nom d’agent de la quatrième forme مفعل de cette même racine arabe serait, par conséquent موئل Mouïl, et signifierait Suzerain, qui investit du gouvernement. Le titre de موئل قاآن Mouïl-q’âan se donnait effectivement au grand q’âan ou Q’âan Suprême des Mongols, qui résidait d’abord à Q’ara-q’oroum et plus tard en Chine, parce que les souverains ou Khâns des trois autres ouloûs recevaient de lui leur diplôme d’investiture, et n’étaient que ses vassaux ou hommagers ایل Ile.

L’Empire othoman, comme nous l’apprend M*** d’Ohsson le père, dans son Tableau de l’Empire Othoman, T. VII, p. 278, était divisé en 26 Iiâlèts (ou gouvernements généraux), qui se subdivisaient en 163 Livas لوا ou Sandjaq’s سنجاق (gouvernements militaires), qui comprenaient 1800 Districts appelés قضا Q’aza ou Ressorts de justice.

M. de Hammer bu kelimeyi Türkçe ایل Il (tribu) kelimesinden türetmektedir. Bu etimoloji, Q’amoûs (Okyanus) adlı büyük Arapça sözlüğün ایالت Iiâlèt kelimesine dair şu maddesine (İstanbul baskısı, Cilt III, s. 135) aykırıdır:

اول وابال واباله کتاب وکتابه وزنلرنده والی اولوب حکومت ایلمک معناسنده در آل علی قوم أولاً وإيالاً وإبالة کتاب kitâb ve کتابه kitâbeh ile aynı harekelere sahip olan aûl, Iiâl ve Iiâleh kelimeleri; vali sıfatıyla yönetmek veya idare etmek (hükümet, valilik) anlamına gelir. Nitekim şöyle denir: آل علی قوم أولاً وإيالاً وإبالة “Bir halkı idare ederek yönetti.”

Aynı Arapça kökün dördüncü kalıbındaki ism-i faili sonuç olarak موئل Mouïl olacaktır ve hükümet etme yetkisi veren “Metbu” (Suzerain) anlamına gelecektir. موئل قاآن Mouïl-q’âan unvanı, fiilen Moğolların Büyük Kağan’ına veya Yüce Kağan’ına verilirdi; kendisi önce Karakurum’da, daha sonra Çin’de ikamet ederdi, çünkü diğer üç ulusun hükümdarları veya hanları hükümdarlık belgelerini ondan alırlardı ve onun yalnızca vasalları veya tabi ایل Ile idiler.

Baba d’Ohsson’un Tableau de l’Empire Othoman (Cilt VII, s. 278) adlı eserinde bize öğrettiği gibi, Osmanlı İmparatorluğu 26 Iiâlèt’e (veya genel valiliğe) bölünmüştü; bunlar da kendi içinde 163 Liva لوا veya Sandjaq’a سنجاق (askeri hükümetler) ayrılıyordu ve bu birimler, Q’aza قضا veya yargı bölgeleri denilen 1800 ilçeyi kapsıyordu.

Ceux que nous avons eus à notre disposition, et que nous avons transcrits avec l’attention la plus minutieuse, pour la correction et la traduction du texte de cet ouvrage, sont donc au nombre de quatre, sur lesquels nous allons donner ici quelques détails au lecteur.

Bu eserin metninin tashihi ve tercümesi için tasarrufumuz altında bulunan ve en ince dikkatle istinsah ettiğimiz nüshalar böylece dört adet olup bunlar hakkında burada kârie bazı tafsilatlar arz edeceğiz.

1°. Un manuscrit, petit in-fol., transcrit par différents copistes et en divers caractères, qui fait partie de l’ancien fonds d’Ardèbil et qui est aujourd’hui déposé à la Bibliothèque Impériale publique de St.-Pétersbourg. Cet exemplaire, qui est assez correct, forme le N° 34 du Catalogue raisonné des Manuscrits d’Ardèbil, que Sa Majesté l’Empereur Nicolas, d’immortelle mémoire, nous a chargé de rédiger en 1829, conjointement avec Son Excellence feu Monsieur l’Académicien Fraehn et avec notre Professeur Adjoint, Mirza Dja’far Toptchy-bâchef. Il mérite d’autant plus de confiance qu’il a été écrit à Bidlis en 1007 de l’hégire (A. D. 1598), et qu’il a été revu et corrigé par l’auteur même, comme le démontre la finale de cet exemplaire, que nous indiquons par la lettre A. Il est à regretter qu’il s’y trouve, vers la fin du 3e Livre, une lacune de seize pages, qui en forment six chapitres entiers.

2°. Un second manuscrit, petit in-fol. en différents caractères, appartenant au Musée Asiatique de l’Académie Impériale des Sciences et provenant de l’ancien fonds de M. Rousseau. Il a été coté C par Monsieur l’Académicien de Véliaminof, et nous l’avons désigné par la lettre R. La Préface de ce manuscrit différant complètement de celle des autres exemplaires de cet ouvrage, et le texte, en général, y étant beaucoup plus prolixe, nous sommes disposé à croire que c’est la minute même de l’auteur. Ce qui nous semblerait militer en faveur de cette conjecture, c’est que, dans le corps même du volume, il se trouve, en plusieurs endroits, un assez grand nombre de pages restées en blanc, que l’auteur se proposait vraisemblablement de remplir, et qui n’existent pas dans les autres exemplaires, où le texte se suit sans interruption, de manière que les lignes qui précèdent chacune de ces lacunes s’y trouvent raccordées avec celles qui les suivent. Mais la preuve la plus irrécusable de ce que nous venons d’avancer consiste en un assez grand nombre de chapitres et de pages, que ce même manuscrit contient exclusivement, car elles sont entièrement omises dans les autres. Il est cependant à regretter que cette copie soit restée incomplète, et qu’il y manque précisément les sept ou huit dernières lignes, qui nous auraient peut-être fourni les moyens de préciser l’époque à laquelle remonte la date de cette Minute مسوده, et le lieu où elle a été rédigée. Il y manque également dix pages, qui forment presque tout le chapitre consacré à l’histoire des princes Hakkâry, et une autre qui traite de celle des Émirs de Bâneh ou Bâna.

3°. Un bel exemplaire, grand in-8°, et en très-beaux caractères Neskhy, qui nous a été communiqué, en 1830, par Sir Gore Ouseley, ci-devant Président du Comité de traductions de la Société Royale Asiatique de la Grande-Bretagne et de l’Irlande, qui, animé d’un zèle vraiment admirable pour la propagation des langues et des littératures orientales, avait daigné, avant la longue et douloureuse maladie qui m’a condamné, pendant vingt ans, à une inaction absolue, se charger de l’impression et de la publication du présent ouvrage.

Nous croirions manquer au devoir le plus sacré, si nous ne témoignions à la mémoire de ce zélé et obligeant protecteur des études orientales la profonde reconnaissance que nous a inspirée cette preuve de confiance d’autant plus méritoire et admirable à nos yeux, qu’en nous envoyant, par mer, ce rare et beau manuscrit, le propriétaire l’exposait aux chances des tempêtes et aux dangereux caprices du plus perfide des éléments.

Birinci nüsha, farklı müstensihler tarafından muhtelif hatlarla istinsah edilmiş küçük folyo boyunda bir yazma olup Erdebîl’in eski vakıf eserleri meyanındadır ve bugün St. Petersburg İmparatorluk Kamu Kütüphanesi’nde mahfuzdur. Oldukça sıhhatli olan bu nüsha, hatırası ebedî olan Haşmetmeab İmparator Nicolas’nın 1829 senesinde ekselansları merhum Akademisyen Fraehn ve Profesör Yardımcımız Mirza Ca’fer Topçubaşı ile birlikte hazırlamamızı emir buyurdukları Erdebîl Yazmaları Tasnifli Kataloğu’nun 34 numarasını teşkil etmektedir. Bu nüshanın Hicrî 1007 (M. 1598) tarihinde Bidlîs’te yazılmış olması ve bu nüshanın sonunda görüldüğü üzere bizzat müellif tarafından gözden geçirilip tashih edilmesi, ona olan itimadımızı daha da artırmaktadır; biz bu nüshayı A harfi ile işaretliyoruz. Maalesef üçüncü kitabın sonuna doğru, tam altı bölüme tekabül eden on altı sayfalık bir boşluk bulunmaktadır.

İkinci nüsha, İmparatorluk Bilimler Akademisi Asya Müzesi’ne ait olan ve M. Rousseau’nun eski koleksiyonundan gelen, muhtelif hatlarla yazılmış küçük folyo boyunda bir yazmadır. Akademisyen Véliaminof tarafından C olarak sınıflandırılan bu eseri biz R harfi ile belirledik. Bu yazmanın mukaddimesinin bu eserin diğer nüshalarından tamamen farklı olması ve metnin genel olarak çok daha mufassal bulunması sebebiyle, bunun müellifin bizzat kendi müsveddesi (minute) olduğuna inanma eğilimindeyiz. Bu fikrimizi destekleyen husus, cildin muhtelif yerlerinde, muhtemelen müellifin doldurmayı planladığı ancak metnin kesintisiz devam ettiği diğer nüshalarda bulunmayan çok sayıda boş sayfanın yer almasıdır; öyle ki bu boşluklardan önceki satırlar, diğer nüshalarda kendisinden sonra gelen satırlara doğrudan bağlanmaktadır. Fakat ileri sürdüğümüz bu iddiayı tartışmasız kılan asıl kanıt, bu nüshanın diğerlerinde tamamen eksik olan pek çok bölüm ve sayfayı münhasıran ihtiva etmesidir. Bununla birlikte, bu kopyanın eksik kalmış olması ve özellikle bu müsvedde (مسوده) tarihini ve yazıldığı yeri kesin olarak belirlememize imkân tanıyabilecek olan son yedi veya sekiz satırın eksikliği üzücüdür. Ayrıca Hakkâry prenslerinin tarihine ayrılmış olan bölümün neredeyse tamamını oluşturan on sayfa ile Bâneh veya Bâna emirlerinden bahseden bir diğer sayfa da burada noksandır.

Üçüncü nüsha, 1830 senesinde, Büyük Britanya ve İrlanda Kraliyet Asya Cemiyeti Tercüme Komitesi’nin eski başkanı olan Sir Gore Ouseley tarafından tarafımıza ulaştırılan, büyük sekizli boyda ve çok güzel nesih (Neskhy) hattıyla yazılmış nefis bir nüshadır. Kendisi, şark dillerinin ve edebiyatının yayılması hususunda takdire şayan bir gayretle, beni yirmi yıl boyunca mutlak bir hareketsizliğe mahkûm eden o uzun ve ıstıraplı hastalığımdan evvel bu eserin basımını ve neşrini üstlenme lütfunda bulunmuştu. Bu nadide ve güzel yazmayı deniz yoluyla bize göndererek fırtınaların riskine ve elementlerin en haininin tehlikeli cilvelerine maruz bırakan mülkiyet sahibinin, bizde derin bir minnet uyandıran bu güven ve teveccühüne mukabil, bu gayretli ve lütufkar şarkiyat hamisinin hatırasına karşı en kutsal vazifemizi yerine getirmiş olduğumuza inanıyoruz.

Ce Manuscrit, qui se distingue par son extrême correction, a été transcrit en 1015 de l’hégire (A. D. 1606-7) dans le bourg de Kilis (ancienne Ciliza) dépendant de ‘Haleb, par ‘Haçane bèn-Noûr-u’ddîn, d’après un autographe de l’auteur. Nous marquerons de la lettre O cet exemplaire, qui est le plus complet de tous ceux que nous avons eus à notre disposition.

4°. Le quatrième que nous avons eu sous les yeux, nous a été communiqué à Paris, en 1830, par feu Monsieur l’Académicien Abel-Rémusat, alors Président de la Société asiatique de cette ville et Conservateur des Manuscrits orientaux de la Bibliothèque du Roi, dont l’aimable et affectueuse obligeance ne le cédait nullement à son profond savoir ni à sa vaste érudition. Il est fâcheux que cet exemplaire, petit in-fol., en fort beaux caractères Neskhy provenant de l’ancien fonds Ducaurroy, dont il forme le N° 34 (Persan) ait été copié par un calligraphe, qui, probablement, comprenait très-mal le texte qu’il a transcrit. Il ne mérite, par conséquent, que très peu de confiance, puisqu’il est extrêmement incorrect, et que les noms propres y sont souvent mutilés et défigurés au point de former des propositions entières, qui ne cadrent nullement avec les passages où elles se trouvent. Ce manuscrit daté de l’année 1083 de l’hégire (A. D. 1672-3), a été copié par Yas, fils du Maulla Isma’il. Nous en avons quelquefois cité les variantes sous la lettre P.

Outre les quatre manuscrits précités, nous avons été à même de tirer parti des deux volumes du texte persan du Schéref-nâmeh publié en 1860 et 1862, avec l’attention la plus scrupuleuse et la plus saine critique, par Monsieur l’Académicien Véliaminof-Zernof. Cet orientaliste plein de noblesse, qui, par un généreux désintéressement, a daigné nous céder l’honneur de publier, aux frais et sous les bienveillants auspices de l’honorable Académie des Sciences, la traduction française du texte par lui édité, a eu à sa disposition deux autres exemplaires de l’histoire des Kourdes, savoir : 1°. le manuscrit acquis par l’illustre et obligeant Monsieur de Khanykof, pendant son séjour en Perse, en qualité de Consul-général de Sa Majesté l’Empereur de toutes les Russies. Après en avoir fait l’acquisition à Dilmakan (chef-lieu de la province de Salmas), cet orientaliste a eu l’avantage de collationner son exemplaire sur deux autres qui provenaient de la Bibliothèque de Ia’hia Khân Ilkhâny, Gouverneur des Kourdes de l’Aderbaïdjân; 2°. Le manuscrit du Musée asiatique N°. 576, amené de Perse par M. le Baron de Bode (Dorn, das asiatische Museum, p. 661). C’est un fragment de 100 pages in-4°, qui commence par les mots qui suivent : که ایوان کیوان با و مهد (Voyez le T. I du texte persan, Préface, p. 4), et qui se termine par ceux-ci : علو مکان الخ و ازو سبحان بیک و سلطان احمد بیک (Voyez l’histoire des Émirs de Souweïda, Tome 1er du texte, p. 257). Ce manuscrit, d’une assez bonne écriture, est en très-mauvais état, et semble être ancien. (Voyez la Préface du Tome 1er du texte persan, p. 16, 17, 18, 19 et 20). Je citerai, comme Monsieur l’Académicien Véliaminof-Zernof, les variantes des deux manuscrits susmentionnés sous les lettres B et D, et celles du texte persan publié par ledit académicien, sous la lettre V.

Après avoir fait connaître les sources où nous avons puisé pour rendre notre texte plus correct et notre traduction plus fidèle, il ne sera pas inutile d’exposer ici le plan que nous avons suivi et la distribution que nous avons cru devoir adopter pour les deux forts volumes dont se composera notre ouvrage.

Le premier contiendra la traduction du Discours préliminaire (Préface مقدمه) et des deux premiers livres (صحیفه) du Chérèf-nâmeh. Pensant que le lecteur ne sera pas fâché d’avoir une connaissance assez exacte des différentes provinces et villes qui ont été le théâtre des événements racontés par l’historien, nous avons fait précéder les deux premiers Livres précités d’un Précis ethnographique et géographique, qui traite du Kourdistan persan, du Louristân ou Loristân, et de toutes les Ilâlèts de l’empire ottoman qui sont encore habités de nos jours par des Kourdes, ou qui ont été anciennement gouvernés par des dynasties de cette même nation. Nous avons donc extrait du جهان نما Djéhân-numa ou Cosmorama, et traduit en français toutes les données que ce Recueil géographique nous fournit sur ces diverses contrées.

Comptant sur la bienveillante indulgence du lecteur, nous avons fait suivre ce Précis d’un Aperçu historique aussi rapide que possible des révolutions politiques qu’ont subies l’Assyrie proprement dite et la Haute Médie, habitées, en grande partie, par les anciens Kourdes, ainsi que la Carduquie (Carduchia) proprement dite, depuis le règne de Cyrus jusqu’à la dynastie des Mérvânides, qui est la première dont Chérèf-u’ddîn nous a transmis l’histoire.

Le 2e volume contiendra la traduction du 3e et du 4e Livre ou صحیفه de l’histoire susmentionnée, ainsi que la version française de l’Épilogue ou ذیل du même ouvrage, qui est consacré non-seulement à l’histoire des Sulthans Othomans, mais encore à celle des Souverains de l’Irân et du Tourân (de la Perse et de la Transoxane) et des autres monarques de l’Asie et de l’Égypte qui ont été contemporains de la dynastie Othomane jusqu’au règne du Sulthan Mou’hammed (Mahomet III) en 1005 de l’Hégire (1596-97 de J. C.), époque à laquelle a écrit l’auteur. Le tout sera terminé par une table des matières et un index alphabétique des noms propres cités dans tout le corps de l’ouvrage.

Nous avons pris à tâche, dans notre version, de rendre le texte de l’historien kourde aussi fidèlement que le comportent le bon goût et la pureté de la langue française. C’est pourquoi nous avons conservé dans cette traduction un assez grand nombre de phrases, qui paraîtront parfois insolites à l’oreille chatouilleuse d’un puriste français. Nous avons cru pouvoir d’autant plus hardiment nous le permettre, que le style historique de Chérèf-u’ddîn, bien loin d’être hyperbolique et ampoulé, comme l’est, la plupart du temps, celui des écrivains orientaux même les plus renommés, se distingue plutôt par son extrême simplicité poussée quelquefois jusqu’à la négligence; et il ne se dément, en général, qu’au commencement des chapitres ou paragraphes, très-rarement dans le cours de sa narration. Avant de terminer cet Avant-propos, nous nous faisons un devoir sacré et un véritable plaisir d’adresser aux mânes révérés de LL. EE. Monsieur le Conseiller Privé actuel d’Olénine et Monsieur l’Académicien Fraehn l’expression de notre vive et profonde gratitude pour l’aimable empressement avec lequel le premier a daigné mettre à notre disposition la riche et belle collection de Manuscrits Orientaux de la Bibliothèque Impériale publique de St.-Pétersbourg; et le second, le précieux trésor de sa vaste érudition et celui du Musée asiatique de l’Académie Impériale des Sciences. Puisse, un jour, le suffrage des lecteurs prouver à ces deux hommes aussi distingués par la noblesse de leur caractère que par leur parfaite instruction, que nous n’avons pas été entièrement indigne de leur bienveillance: nous trouverons, dans cette douce assurance, la plus belle et la plus glorieuse récompense de nos travaux.

NB. Désirant mettre cette traduction à la portée de toutes les classes de lecteurs, sans en excepter ceux qui ne se sont jamais occupés d’histoire ni de littérature orientales, j’y ai inséré un assez grand nombre de notes, qui paraîtront probablement superflues aux orientalistes proprement dits, mais qui pourront être de quelque utilité aux autres, ne fût-ce qu’en leur évitant de longues et fastidieuses recherches.

Aouste, département de la Drôme, le 18 avril 1864. / 1er mai 1864.

F. Charmoy.

Son derece sıhhatli olmasıyla tebarüz eden bu nüsha, bizzat müellifin hatt-ı destinden Hicrî 1015 (M. 1606-7) tarihinde Halep’e bağlı Kilis (kadim Ciliza) kasabasında Hasan bin Nuruddin tarafından istinsah edilmiştir. Elimizde bulunan nüshaların en tam olanı bu nüshayı O harfi ile işaretleyeceğiz.

Dördüncü olarak incelediğimiz nüsha ise 1830 senesinde Paris’te, o vakitler bu şehrin Asya Cemiyeti Başkanı ve Kraliyet Kütüphanesi Şark Yazmaları Muhafızı olan merhum Akademisyen Abel-Rémusat tarafından tarafımıza ulaştırılmıştır; kendisinin nezaket ve lütfu, derin malumatı ve geniş vukufiyetinden aşağı kalmazdı. Eski Ducaurroy koleksiyonundan gelen ve 34 numara (Farsça) ile kayıtlı olan küçük folyo boyundaki bu nüshanın, muhtemelen istinsah ettiği metni çok az anlayan bir hattat tarafından kopyalanmış olması talihsizliktir. Dolayısıyla bu nüsha itimada pek layık değildir; zira son derece hatalıdır ve özel isimler bazen o kadar bozulup tahrif edilmiştir ki bulundukları pasajlarla hiçbir alakası olmayan bambaşka ibareler teşkil etmişlerdir. Hicrî 1083 (M. 1672-3) tarihli bu yazma, Mevla İsmail oğlu Yas tarafından kopyalanmıştır. Bu nüshanın varyantlarını zaman zaman P harfi altında zikrettik.

Yukarıda zikredilen dört yazmanın yanı sıra, Şerefname’nin 1860 ve 1862 yıllarında Akademisyen Véliaminof-Zernof tarafından en titiz dikkat ve en sağlıklı eleştiriyle yayımlanan iki ciltlik Farsça metninden de istifade etme imkânımız oldu. Asil bir şahsiyet olan bu şarkiyatçı, büyük bir feragatle, bizzat neşrettiği metnin Fransızca tercümesini mezkûr Bilimler Akademisi’nin himayesinde ve masrafları onlara ait olmak üzere yayımlama şerefini bize devretme lütfunda bulunmuştur; kendisi, kurtların tarihine dair iki başka nüshaya daha sahipti: Birincisi, Rusya İmparatoru’nun Başkonsolosu sıfatıyla İran’da bulunduğu sırada seçkin ve lütufkar M. de Khanykof tarafından iktisap edilen nüshadır. Bu şarkiyatçı, Salmas vilayetinin merkezi Dilman’da (Dilmakan) bu nüshayı elde ettikten sonra, onu Azerbaycan kurtlarının valisi Yahya Han İlhanî’nin kütüphanesinden gelen diğer iki nüsha ile karşılaştırma imkânı bulmuştur. İkincisi ise M. le Baron de Bode tarafından İran’dan getirilen Asya Müzesi’ndeki 576 numaralı yazmadır. Bu, yüz sayfalık bir parça (fragment) olup şu kelimelerle başlar: “که ایوان کیوان با و مهد” (Farsça metin, Cilt I, Mukaddime, s. 4) ve şu kelimelerle biter: “علو مکان الخ و ازو سبحان بیک و سلطان احمد بیک” (Süveydâ Emirleri tarihi, Metin Cilt I, s. 257). Oldukça güzel bir yazıya sahip olan bu nüsha çok kötü durumdadır ve kadim görünmektedir. Yukarıda adı geçen Akademisyen Véliaminof-Zernof gibi, ben de bu iki yazmanın varyantlarını B ve D harfleriyle, mezkûr akademisyen tarafından yayımlanan Farsça metindekileri ise V harfiyle zikredeceğim.

Metnimizi daha sıhhatli ve tercümemizi daha sadık kılmak için başvurduğumuz kaynakları bildirdikten sonra, eserimizin teşkil edeceği iki hacimli cilt için takip ettiğimiz planı ve uygun gördüğümüz taksimatı burada arz etmek faydasız olmayacaktır.

Birinci cilt, Şerefname’nin mukaddime (préface مقدمه) ve ilk iki kitabının (sahife صحیفه) tercümesini ihtiva edecektir. Okuyucunun, tarihçi tarafından anlatılan hadiselerin cereyan ettiği muhtelif vilayet ve şehirler hakkında yeterince kesin bir bilgiye sahip olmaktan memnuniyet duyacağını düşünerek, mezkûr ilk iki kitabın önüne; İran Kürdistan’ı, Luristan veya Loristan ile Osmanlı İmparatorluğu’nun günümüzde hâlâ kurtlar tarafından meskûn olan veya eskiden aynı milletin hanedanları tarafından idare edilmiş olan tüm eyaletlerini (ilâlet) konu alan coğrafi ve etnografik bir özet (précis) ekledik. Dolayısıyla Cihannüma (جهان نما) veya Kozmorama’dan, bu coğrafi mecmuanın bize mezkûr bölgeler hakkında sağladığı tüm verileri çıkarıp Fransızcaya tercüme ettik.

Okuyucunun müsamahasına güvenerek, bu özetin ardından, asıl Asur ve Yukarı Medya bölgeleri ile kadim kurtların yaşadığı Kardukya’da (Carduchia) vuku bulan siyasi inkılapların, Kiros devrinden Şerefüddin’in bize tarihini naklettiği ilk hanedan olan Mervaniler dönemine kadar olan mümkün mertebe kısa bir tarihi bakışını (aperçu) sunduk.

Çevirmen İbrahim Şimşeğin dipnotudur:

Maçoudi, Les Prairies d’or, texte et traduction par C. Barbier de Meynard et Pavet de Courteille, Paris, Imprimé par l’Imprimerie Impériale, 1861-1877.

Nous ne dirons rien ici des Gouzes ni des Kharlodj, fractions de la race turque qui habitent aux environs du Gordjistân, de Bost, de Bestam et du Seïstân. Nous ne parlerons pas non plus des Koufs, des Beloutches et des Djoutes, qui vivent dans le Kermân.

Burada Gürcistan, Büst, Bistâm ve Sistan civarında ikamet eden Türk ırkından birer kol olan Oğuzlar (Gouzes) ve Karluklar (Kharlodj) hakkında hiçbir şey söylemeyeceğiz. Kirman’da yaşayan Kûflar, Belûclar ve Cûtlar hakkında da yine bir söz söylemeyeceğiz.

İkinci cilt, mezkûr tarihin üçüncü ve dördüncü kitaplarının (sahife صحیفه) tercümesinin yanı sıra, aynı eserin zeyl (ذیل) veya hatime kısmının Fransızca versiyonunu ihtiva edecektir. Bu kısım sadece Osmanlı sultanlarının tarihine değil, aynı zamanda İran ve Turan hükümdarları ile Asya ve Mısır’daki diğer monarkların, Osmanlı hanedanı ile çağdaş olan ve müellifin eserini kaleme aldığı Hicrî 1005 (M. 1596-97) tarihine, yani III. Mehmed devrine kadar olan tarihine ayrılmıştır. Her şey, bir fihrist ve eser boyunca zikredilen özel isimlerin alfabetik indeksi ile nihayete erecektir.

Tercümemizde, kurt (Kourde) tarihçinin metnini, Fransız dilinin saflığı ve estetiğinin izin verdiği ölçüde sadık bir şekilde aktarmayı görev bildik. Bu sebeple, bu tercümede, bir Fransız dil meraklısının hassas kulağına bazen alışılmadık gelebilecek oldukça fazla sayıda cümleyi muhafaza ettik. Buna cesaret edebilmemizin sebebi, Şerefüddin’in tarihi üslubunun, en meşhur şarklı yazarların çoğunda görülen mübalağalı ve tantanalı tarzın aksine, bazen ihmale varacak kadar aşırı bir sadelikle temayüz etmesidir; bu sadelik genel olarak sadece bölümlerin veya paragrafların başında bozulur, anlatım sırasında ise nadiren değişir. Bu önsözü bitirmeden evvel, bugünkü Gizli Müşavir M. d’Olenine ve Akademisyen Fraehn’in aziz ruhlarına; birincisinin St. Petersburg İmparatorluk Kamu Kütüphanesi’nin zengin ve güzel Şark Yazmaları koleksiyonunu emrimize amade kılmasındaki lütufkar gayretinden, ikincisinin ise hem geniş vukufiyetinin kıymetli hazinesinden hem de İmparatorluk Bilimler Akademisi Asya Müzesi’nden istifade ettirmesinden dolayı derin şükranlarımızı sunmayı mukaddes bir vazife ve hakiki bir lezzet addediyoruz. Temenni ederiz ki bir gün okuyucuların takdiri, hem ahlaki asaletleri hem de mükemmel ilimleriyle mümtaz olan bu iki zatın teveccühlerine tamamen liyakatsiz kalmadığımızı ispat eder; biz de bu tatlı tesellide çalışmalarımızın en güzel ve en şanlı mükafatını buluruz.

Not: Bu tercümeyi, şark tarihi veya edebiyatıyla hiç meşgul olmamış olanlar da dâhil olmak üzere her sınıf okuyucu için erişilebilir kılmak arzusuyla, asıl şarkiyatçılar için muhtemelen lüzumsuz görünecek ancak diğerleri için uzun ve yorucu araştırmalardan kurtaracak pek çok not ekledim.

Aouste, Drôme bölgesi, 18 Nisan 1864 / 1 Mayıs 1864.

F. Charmoy.

POST-SCRIPTUM.

Ayant à coeur de prouver à l’honorable Académie des Sciences, que notre traduction française du Chérèf-nâmeh a été, en quelque sorte, entreprise d’après les conseils et sous les auspices de notre vénérable professeur, feu Monsieur le Baron Silvestre de Sacy, nous transcrirons ici l’opinion que ce savant aussi bienveillant qu’éclairé a émise, sur l’utilité de notre travail, dans le Journal des Savants, cahier de février 1837, où il est dit, à la p. 66—67: «Les détails dans lesquels je viens d’entrer, donnent lieu de penser que l’intérieur du Curdistan a été souvent le théâtre de guerres féodales entre les divers Clans qui parlaient la même langue, et étaient confondus sous le même nom de Curdes. Sans doute l’Histoire du Curdistân, dont une traduction confiée à M. Charmoy, et annoncée depuis longtemps, doit être publiée sous les auspices et aux frais du Comité de traduction de la Société asiatique de la Grande-Bretagne et de l’Irlande, nous fera connaître les révolutions qui ont fait passer le pouvoir d’une tribu à l’autre, et qui ont produit en petit, dans ces montagnes, les mêmes fléaux que la passion des conquêtes a réalisés, sur une plus grande échelle, en Asie et en Europe, de nos jours, comme au temps des Attila, des Genghiz-Khan, et de tant d’autres conquérants, dont la gloire, puisque cela s’appelle de la Gloire, a coûté si cher à l’humanité.»

Ce passage est extrait d’une excellente Analyse du Voyage de feu M. Cl. Rich intitulé Relation d’une résidence dans le Kourdistân et sur l’emplacement de l’antique Ninive etc., publiée par Madame Veuve Rich, T. I. Londres 1836, XXXIII et 398 pages in-8., avec une Carte et plusieurs planches. Cette Relation nous fournit de curieux et intéressants détails sur le Kourdistân et sur la nation kourde. J’ose, en conséquence, y renvoyer le lecteur, ainsi qu’aux trois numéros du Journal des Savants des mois de Janvier, Février et Avril 1837, dont nous sommes redevables au profond savoir et à la rare érudition de notre défunt Patriarche et maître, Monsieur le Baron Silvestre de Sacy.

Sonradan Yazılan / Eklenilen

Şerefname’nin Fransızca tercümesinin, bir bakıma muhterem hocamız merhum Baron Silvestre de Sacy’nin tavsiyeleri doğrultusunda ve himayesinde üstlenildiğini saygın Bilimler Akademisi’ne kanıtlama arzusuyla; bu aydın ve lütufkar alimin, çalışmamızın faydası üzerine Journal des Savants’ın Şubat 1837 nüshasının 66-67. sayfalarında serdettiği şu mütalaasını buraya dercediyoruz: «Henüz girmiş olduğum detaylar, Kürdistan’ın (Curdistan) iç kısımlarının, aynı dili konuşan ve aynı Kürtler (Curdes) adı altında birbirine karışmış olan muhtelif klanlar (Clans) arasındaki feodal savaşlara sık sık sahne olduğunu düşündürmektedir. Şüphesiz, tercümesi M. Charmoy’ya emanet edilen ve uzun süredir müjdelenen Kürdistan Tarihi (l’Histoire du Curdistân), Büyük Britanya ve İrlanda Kraliyet Asya Cemiyeti Tercüme Komitesi’nin himayesinde ve masraflarıyla yayımlandığında; iktidarın bir kabileden diğerine geçmesine sebep olan devrimleri ve bu dağlarda, tıpkı Attila ve Cengiz Han zamanında veya zafer tutkusunun -madem buna Zafer deniliyor- insanlığa çok pahalıya mal olduğu diğer pek çok fatihin döneminde olduğu gibi, günümüzde de Asya ve Avrupa’da daha büyük ölçekte gerçekleşen aynı felaketlerin küçük bir numunesini bize tanıtacaktır.»

Bu pasaj, merhum M. Cl. Rich’in, dul eşi Madame Rich tarafından 1836’da Londra’da I. cilt, XXXIII ve 398 sayfa olarak yayımlanan, harita ve levhaları muhtevi “Kurtistan’da (Kourdistân) Bir İkametgahın Hikâyesi ve Kadim Ninova’nın Mevkii vb. Üzerine” (Relation d’une résidence dans le Kourdistân et sur l’emplacement de l’antique Ninive etc.) başlıklı mükemmel incelemesinden iktibas edilmiştir. Bu eser bize Kurtistan (Kourdistân) ve kurt (kourde) milleti üzerine merak uyandırıcı ve ilgi çekici detaylar sunmaktadır. Bu vesileyle okuyucuyu mezkûr esere ve derin malumatı ile nadir vukufiyeti için minnettar olduğumuz merhum pirimiz ve üstadımız Baron Silvestre de Sacy’nin Journal des Savants’ın Ocak, Şubat ve Nisan 1837 tarihli üç nüshasına havale ediyorum.

Çevirmen İbrahim Şimşek dipnotu: Hem Kurtistan yani Kurtların ülkesi(Kourdistân) hemde Kürdistan Kürtlerin ülkesi (Curdistan) olarak yazılmıştır.

INTRODUCTION ETHNOGRAPHIQUE ET GÉOGRAPHIQUE.

Origine des Kourdes et du nom que porte cette nation.

Avant d’entrer en matière, je consignerai ici, à ce sujet, quatre extraits des Prairies d’or مروج الذهب de Mas’oûdy, de l’Oriental Geography d’Abou Is’haq-ul-Farsy, vulgairement nommé el Iszthakhry (le Persépolitain), et des deux dictionnaires arabe et persan intitulés Q’amoûs (Océan) et برهان قاطع Borhân-i-q’âthi’ (Argument tranchant). Le premier de ces écrivains nous fournit, sur la nation kourde, quelques détails que nous jugeons d’autant plus important de citer, que cet auteur arabe vivait même antérieurement à l’époque où furent fondées les premières dynasties kourdes dites des Mervânides, des ’Hosnéwéïhides, des Grands et des Petits Lors. Chèms-ou’ddîn Abou-’Abd-allah Mou’hammed ibn-Aby-Thâleb el Änszâry (mort, suivant ’Hâdjy Khalifa, en 994 de l’hégire, lisez 794 = 1392 de J. C.) nous a également transmis quelques données sur cette nation dans son ouvrage intitulé نخبة الدهر في عجائب البر والبحر (le Triage du monde, qui traite des merveilles du continent et de la mer). Il nous apprend entre autres, que Mas’oûdy a fait mention de trois cents tribus kourdes. Comme je ne les ai pas trouvées citées dans les trois exemplaires des Prairies d’or qui ont été légués par feu Monsieur d’Italinsky à l’Institut oriental du Ministère Impérial des affaires étrangères, il est à présumer que leurs noms ne sont consignés que dans la seconde édition de cette histoire ou dans le grand ouvrage précédent du même auteur intitulé اخبار الزمان (Annales des temps anciens), dont l’Angleterre a seule l’avantage de posséder un exemplaire, qui paraît même être incomplet. Il est fâcheux que le passage qui concerne les Kourdes ne soit inséré que dans deux exemplaires des مروج الذهب que j’ai eus à ma disposition, et que je me voie, par conséquent, hors d’état d’en donner un texte mieux épuré, car ils présentent de nombreuses variantes. Je désignerai celles du second de ces manuscrits par la lettre B et celles du troisième par un C. Ce passage fait partie du Chapitre XLVI p. 240 et 241 du Man. B, et p. 258, 259 du Man. C. Il est ainsi conçu¹):

فأما أجناس الأكراد وأنواعهم فقد تنازع الناس فى بدئهم فمنهم من رأى أنهم من ربيعة بن نزار بن معد بن عدنان بن بكر بن وائل (C¹) انفردوا فى قديم الزمان وانضافوا الى الجبال والأودية لأحوال (C²) دعتهم (B¹) الى ذلك وجاوروا من هنالك من الامم السالفة والساكنة (C³) المدن والعمار من الاعاجم والفرس فحالوا عن لسانهم وصارت لغتهم اعجمية (C⁴) وولد لكل نوع من الاكراد (C⁵) لغة لهم بالكردية ومن الناس من رأى أنهم من مضر بن نزار وانهم من ولد كرد بن صعصعة بن هوازن (B²) وانهم انفردوا فى قديم الزمان (C⁶) لوقائع ودماء (B³) كانت بينهم وبين غسان ومنهم من رأى أنهم من ربيعة ومضر

1 Le titre de ce chapitre, qui est le XLVIᵉ de l’édition des Prairies d’or de Maçoudi publiée, aux frais de la Société Asiatique de Paris, par MM. C. Barbier de Meynard et Pavet de Courteille (T. I. p. 31) est ainsi conçu: باب في ذكر البوادى من العرب وغيرها من الامم وعلة سكناها البادية واكراد الجبال وانسابهم وجمل من اخبارهم وغير ذلك مما اتصل بهذا المعنى «Tribus nomades chez les Arabes et autres peuples; pour quoi elles vivent de préférence dans le désert, comme les Kurdes dans les montagnes; origine de ces derniers, résumé de leur histoire et autres renseignements analogues».

Le texte et la traduction de ce XLVIᵉ chapitre ne sont pas encore sortis des presses de l’Imprimerie Impériale de Paris. (Voyez l’avant-propos du T. I. p. II à XII.)

ETNOGRAFİK VE COĞRAFİ GİRİŞ

Kurtların (Kourdes) Kökeni ve Bu Milletin Taşıdığı İsim Üzerine

Konuya girmeden evvel bu hususta; Mesûdî’nin Mürûcü’z-Zeheb (مروج الذهب), halk arasında el-İstahrî (Persépolitain) olarak bilinen Ebû İshak el-Fârisî’nin Oriental Geography adlı eseri ile Kâmûs (Okyanus) ve Burhân-ı Kātı’ (برهان قاطع) isimli Arapça ve Farsça iki lügatten alınmış dört iktibası buraya kaydedeceğim. Bu yazarlardan birincisi, kurt (kourde) milleti hakkında, zikretmeyi son derece önemli bulduğumuz bazı detaylar sunmaktadır; zira bu Arap müellif, Mervânîler, Hasneveyhîler, Büyük ve Küçük Lorlar olarak adlandırılan ilk kurt hanedanlarının kurulduğu tarihten bile daha evvel yaşamıştır. Şemsüddîn Ebû Abdullah Muhammed b. Ebî Tâlib el-Ensârî de (Hacı Halife’ye göre Hicrî 994, doğrusu 794 = M. 1392’de vefat etmiştir) Nuhbetü’d-Dehr fî Acâibi’l-Berri ve’l-Bahr (نخبة الدهر في عجائب البر والبحر) adlı eserinde bu millet hakkında bazı veriler aktarmıştır. Diğer hususların yanı sıra bize, Mesûdî’nin üç yüz kurt kabilesinden (tribus kourdes) bahsettiğini bildirmektedir. Merhum M. d’Italinsky tarafından İmparatorluk Dışişleri Bakanlığı Şark Enstitüsü’ne miras bırakılan üç Mürûcü’z-Zeheb nüshasında bu kabilelerin zikredildiğini görmediğimden, bu isimlerin ancak mezkûr tarihin ikinci edisyonunda veya aynı müellifin, sadece İngiltere’nin bir nüshasına sahip olma avantajını taşıdığı ve o da eksik görünen Ahbâru’z-Zamân (اخبار الزمان) adlı bir önceki büyük eserinde kayıtlı olduğu tahmin edilebilir. Kurtlarla (Kourdes) ilgili pasajın, elimde bulunan Mürûcü’z-Zeheb yazmalarından sadece ikisinde yer alması ve bunların da pek çok varyant sunması sebebiyle metnin daha sıhhatli bir halini sunamıyor olmamız üzücüdür. Bu yazmalardan ikincisindeki varyantları B, üçüncüsündekileri ise C harfiyle işaretleyeceğim. Bu pasaj, B yazmasının 240 ve 241. sayfalarında, C yazmasının ise 258 ve 259. sayfalarında yer alan XLVI. Bölümün bir parçasıdır. Metin şöyledir:

فأما أجناس الأكراد وأنواعهم فقد تنازع الناس فى بدئهم فمنهم من رأى أنهم من ربيعة بن نزار بن معد بن عدنان بن بكر بن وائل انفردوا فى قديم الزمان وانضافوا الى الجبال والأودية لأحوال دعتهم الى ذلك وجاوروا من هنالك من الامم السالفة والساكنة المدن والعمار من الاعاجم والفرس فحالوا عن لسانهم وصارت لغتهم اعجمية وولد لكل نوع من الاكراد لغة لهم بالكردية ومن الناس من رأى أنهم من مضر بن نزار وانهم من ولد كرد بن صعصعة بن هوازن وانهم انفردوا فى قديم الزمان لوقائع ودماء كانت بينهم وبين غسان ومنهم من رأى أنهم من ربيعة ومضر

Kurtların (Kourdes) cinsleri ve nevilerine gelince; insanlar onların kökeni hakkında ihtilafa düşmüşlerdir. Onlardan bir kısmı, bunların Rebîa b. Nizâr b. Mead b. Adnân b. Bekr b. Vâil neslinden olduklarını; kadim zamanlarda (diğerlerinden) ayrılarak, kendilerini buna sevk eden birtakım ahval neticesinde dağlara ve vadilere sığındıklarını, orada geçmiş zamanlardan beri şehirlerde ve mamur yerlerde meskûn olan Acem ve Fars milletlerine komşu olduklarını, böylece dillerinin değişip lisanlarının Acemleştiğini ve her bir kurt (kourde) nevi için kurtça (kourdiyé) bir lisan doğduğunu savunur. Bazı insanlar ise onların Mudar b. Nizâr’dan olduklarını ve Havâzinli Kurd b. Sa’sa’a’nın soyundan geldiklerini; kadim zamanlarda Gassânîler ile aralarında vuku bulan savaşlar ve kan davaları sebebiyle (toplumdan) ayrıldıklarını iddia ederler. Kimileri de onların Rebîa ve Mudar’dan oldukları görüşündedir.

1. Mesûdî’nin MM. C. Barbier de Meynard ve Pavet de Courteille tarafından Paris Asya Cemiyeti masraflarıyla yayımlanan Mürûcü’z-Zeheb edisyonunun XLVI. bölümünün (T. I. s. 31) başlığı şöyledir: باب في ذكر البوادى من العرب وغيرها من الامم وعلة سكناها البادية واكراد الجبال وانسابهم وجمل من اخبارهم وغير ذلك مما اتصل بهذا المعنى «Araplardan ve diğer milletlerden göçebe kabilelerin zikri; bunların çölde ve Kürtlerin (Kurdes) dağlarda yaşama sebebi, soyları, tarihlerinden bazı özetler ve bu manaya dair diğer benzeri bilgiler». Bu XLVI. bölümün metni ve tercümesi, Paris İmparatorluk Matbaası’nda henüz basılmamıştır. (Bkz. Cilt I, Önsöz, s. II – XII.)

وقد اعتصموا بالجبال طلبا للمياه والمراعي فمالوا عن اللغة العربية لما جاورهم من الأمم ومن الناس من ألحقهم بإماء سليمان بن داود حين سلب ملكه ووقع ملكه على إمائه المنافقات الشيطان المعروف بالجين وعصم الله منه المؤمنات أن يقع عليهن فلهقن منه المنافقات فلما رد الله على سليمان ملكه ووضع تلك الإماء الحوامل من الشيطان قال أكردوهن الى الجبال والأودية فربتهم أمهاتهم وتناكحوا وتناسلوا فذلك بدؤ نسب الأكراد ومن الناس من رأى ان الضحاك ذا الأفواه (ذا الأفراس) المتقدم ذكره في هذا الكتاب الذي تنازعت فيه الفرس والعرب من أي الفريقين هو انه خرج بكتفيه حيتان فكانتا لا تغذيان الا بادمغة الناس فأفنى خلقا كثيرا من فارس واجتمعت الى حربه جماعة كثيرة وأتاه افريدون بهم وقد شالوا راية من الجلود نسبها الفرس درفش كافيان فأخذ افريدون الضحاك وقيده في جبل دماوند على ما ذكرنا وقد كان وزير الضحاك يذبح كل يوم كبشا ورجلا ويخلط ادمغتهما ويطعم تلك الحيتين اللتين كانتا في كتفي الضحاك ويطرد من تخلص الى الجبال فتوحشوا وتناسلوا في تلك الجبال فهم بدؤ الأكراد وهؤلاء ومن نسلهم وتشعبوا افخاذا وما ذكرناه من خبر الضحاك مع ابليس فالفرس لا ينكرونه ولا اصحاب التواريخ القديمة ولا الحديثة وللفرس في اخبار الضحاك مع ابليس اخبار عجيبة هي موجودة في كتبهم وتزعم الفرس ان طهمورث المقدم ذكره في هل ملوك الفرس الأول وهو نوع النبي عليه السلام وتفسير درفش بالفارسية الفهلوية وهو الأولى الراية والمطرد والعلم وما قلنا في الأكراد فالأشهر عند الناس والأصح في انسابهم انهم من ربيعة بن نزار فاما من نبع من الأكراد وهم الشاهجان ببلاد ماهي الكوفة والبصرة وهي أرض الدينور وهمدان فلا نتناكر بينهم انهم من ولد ربيعة بن نزار بن معد والماجردان وهم من الكيكان ببلاد آذربيجان والهلبانية

والسراة وما حوى ببلاد الجبل من الباذنان واللكرية والماذنجان والمردنجان والبارسيكان والخالدية والجاربافية والماذوانية واللستكان ومن حد بلاد الشام من الذبابلة وغيره فالأشهر فيهم انهم من مضر بن نزار ومنهم اليعقوبية والجوزقان وهم نصارى وديارهم مما يلي بلاد الموصل وجبل الجودي وفي الأكراد من رأيهم رأي الخوارج والبراءة من عثمان أو علي رضي الله عنهما

VARIANTES

omis الاحوال ربيعة بن نزار بن بكر بن وائل وولد عجيبة ما هناك من الأمم الساكنة رعتهم لوقايع في قديم الزمان بن هرازان كل من الأكراد فمن الناس وقد اختصوا ومضر اعتصوا كانت فعلق منهم بالحسن بالجند الشياطين حبنتان لا يهذيان بكنفه وانه الملجم بهمن وجاء افريدون خلفاً من فارس وافتى نهاوند فقيده فاخذ درفس بسببها فتوشخوا من يحيض اللتين في في كل يوم بذبح في خبر الضحاك من خبر الضحاك ما ذكرنا ظهور طهمورث وتزعم ان est omis لعنه lisez الهلوية وتفسيره ادريس est omis الاول قلنا من وللعلم الاول وهي البهلوية من بالكوفة السويجان من ولد ربيعة ومن والهلهانه اللنكسان المانوزان ربيعة واللزبه السادجان الباذنان حوى

Le mot لعنه est probablement une abréviation de la formule arabe لعنه الله que Dieu le maudisse !

لعنه kelimesi muhtemelen Arapça kökenli olan ve Allah ona lanet etsin manasına gelen لعنه الله formülünün bir kısaltmasıdır.

— (C³¹) والبارسان (?) — (C³⁰) والبارسان (?) — (B²⁷) والباودلكan (?) — (B²⁸) والحالبة (?) — (C³²) والحالوسة (?) — (C) والجابارقة (?) — (C³⁵) والسكان (?) — (B³¹) من بلاد — (C³⁴) من الربابلة — (C³³) فالمشهور — فهم — (B³³) والجورهان — (C³⁷) والحوران — (C³⁶) بلى الموصل — (B³⁴) formule omise.

TRADUCTION.

Quant aux différentes races de Kourdes et à leurs diverses espèces, leur origine (commencement) est sujette à discussion. Les uns sont d’avis qu’ils descendent de Rèbi’a, fils de Nèzâr, fils de Mo’ad, fils de Bekr, fils de Vaïl (C¹). Ils s’isolèrent dans les anciens temps et gagnèrent les montagnes et les vallées par suite de différents événements qui les y engagèrent. Ils y vécurent dans le voisinage des peuplades aborigènes (C²), qui habitaient les villes et les pays cultivés, et qui se composaient de ’Adjèms (Barbares ignorant l’Arabe, Achéménides?) et de Perses (الفرس). Ils y renoncèrent à leur langue (maternelle), et leur idiome devint barbare (’Adjémy). C’est ainsi qu’il se forma, pour toutes les espèces de Kourdes, une langue qui leur est propre, c’est-à-dire le Kourde. D’autres sont d’avis que les Kourdes descendent de Modar, fils de Nèzâr (1), qu’ils ont eu pour auteur Kourd, fils de Mourd, fils de Szâ’sza’a, fils de Héwâzine (2), et qu’ils s’isolèrent dans les anciens temps, à cause des combats et des luttes sanglantes (B³) qu’il y eut entre eux et les G’assânides. Suivant d’autres, les Kourdes descendraient de Rèbi’a et de Modar, et ils se seraient réfugiés dans les montagnes pour y chercher des eaux et des paturages. Là ils auraient renoncé à la langue arabe pour adopter celle des peuples voisins. D’autres rattachent leur origine aux concubines (esclaves) de Salomon, fils de David (1), c’est-à-dire à l’époque où ce souverain fut dépouillé de sa royauté, et où le Démon (Satan) connu sous le nom de Djinn (B²) (? Mauvais génie) tomba sur les concubines impies, tandis que Dieu préserva de ses outrages celles qui étaient restées fidèles. Les premières conçurent; et lorsque Dieu eut restitué à Salomon son royaume, et que les esclaves rendues enceintes par Satan furent accouchées, le Roi ordonna qu’on les reléguât dans les montagnes et les vallées, où les mères élevèrent leurs enfants, qui se marièrent, se multiplièrent et donnèrent le jour à la race des Kourdes.

Dipnot (C¹): Rèbi’a, fils de Nèzâr, fils de Bekr, fils de Vaïl. Suivant le Specimen Historiæ Arabum de Pococke, p. 46, ’Adnân n’était pas un descendant de Bekr-bèn-Vâïl mais d’Odd (أد), qui descendait lui-même d’Isma’ël, à la 8ᵉ génération; cf. Hist. univers. T. XV, Table généalogique des tribus Arabes naturalisées, qui sont les descendants d’Isma’ël, p. 2.

(C²): Le mot anciennes السالفة ou Aborigènes est omis.

(1): Voyez le Specimen précité, p. 46.

(2): هوازن Hêwâzine et non هرازن Hérâzine est le nom d’une tribu arabe; voy. le Q’amoûs, édit. de Constantinople, T. II, p. 618, et T. III, p. 719.

(B³): le mot ودماء et des effusions de sang est omis.

TERCÜME

Kurtların (Kourdes) farklı ırklarına ve çeşitli türlerine gelince, onların kökeni tartışma konusudur. Bazıları, Nizar oğlu, Ma’ad oğlu, Bekir oğlu, Vail oğlu Rebi’a’dan türedikleri görüşündedirler. Eski zamanlarda kendilerini tecrit ederek, onları buna zorlayan farklı olaylar sonucunda dağlara ve vadilere çekildiler. Orada, şehirlerde ve işlenmiş arazilerde yaşayan ve Acemlerden ve Perslerden (الفرس) oluşan yerli halkların civarında yaşadılar. Orada ana dillerinden vazgeçtiler ve dilleri barbarca bir hal aldı. Böylece tüm Kurt (Kourde) türleri için kendilerine özgü bir dil, yani Kurtça oluştu. Diğerleri ise Kurtların (Kourdes) Nizar oğlu Mudar’dan geldikleri, atalarının Hevazin oğlu Sasa oğlu Murd oğlu Kurt (Kourd) olduğu ve aralarında ve Gassanilerle yaşanan kanlı mücadeleler ile savaşlar nedeniyle eski zamanlarda kendilerini soyutladıkları görüşündedirler. Diğerlerine göre Kurtlar (Kourdes) Rebi’a ve Mudar’dan gelmekte olup, su ve otlak aramak için dağlara sığınmışlardır. Orada Arap dilini terk ederek komşu halkların dilini benimsemişlerdir. Başkaları ise onların kökenini Davud oğlu Süleyman’ın cariyelerine, yani bu hükümdarın krallığından mahrum kaldığı ve Djinn adıyla bilinen İblis’in iffetsiz cariyelerin üzerine çöktüğü, Tanrı’nın ise sadık kalanları onun saldırılarından koruduğu döneme bağlarlar. İlkindekiler hamile kaldılar ve Tanrı Süleyman’a krallığını geri verdiğinde ve Şeytan tarafından hamile bırakılan esirler doğum yaptığında, Kral onların dağlara ve vadilere sürülmesini emretti; burada anneler çocuklarını büyüttü, bu çocuklar evlenip çoğalarak Kurt (Kourde) neslini meydana getirdiler.

Dipnot (C¹): Rebi’a, Nizar oğlu, Bekir oğlu, Vail oğlu. Pococke’un Specimen Historiae Arabum, s. 46 eserine göre, Adnan, Bekir bin Vail’in değil, bizzat 8. nesilde İsmail’in soyundan gelen Udd (أد) oğlu idi; krş. Hist. univers. Cilt XV, İsmail’in soyundan gelen doğallaşmış Arap kabilelerinin soy kütüğü tablosu, s. 2.

(C²): Eski السالفة veya Yerli halklar kelimesi atlanmıştır.

(1): Yukarıda adı geçen Specimen, s. 46’ya bakınız.

(2): هوازن Hevazin, هرازن Herazin değil, bir Arap kabilesinin ismidir; bkz. Kamus, İstanbul baskısı, Cilt II, s. 618 ve Cilt III, s. 719.

(B³): ودماء kelimesi ve kan dökülmesi ibaresi atlanmıştır.

Suivant une autre opinion il se forma deux serpents (chancres ou charbons) sur les épaules de Zâ’hhâk nommé Dzoù’l-èfrâsh (le maître des bouches, probablement ذو الأفراس Dzoù’l-èfrâs le propriétaire de chevaux), dont il a été fait mention dans le présent ouvrage, et au sujet duquel les Arabes et les Persans ont beaucoup discuté, pour déterminer celle des deux nations à laquelle il appartenait: les deux serpents ne pouvaient être apaisés (rassasiés), qu’en les nourrissant de cervelles humaines: Zâ’hhâk fit périr de cette manière une multitude de Persans. Une foule considérable s’arma pour le combattre, et Féridoûn, s’étant mis à leur tête, marcha contre lui: ils avaient arboré un grand drapeau en cuir, que les Persans nommaient Direfchi-Kafân (2). Aféridoûn fit prisonnier Zâ’hhâk (ou Zô’hâk), qu’il enchaîna, comme nous l’avons déjà dit, dans la montagne de Doumawènd (C²⁴).

Dipnot: (1): Q’orân, édition de Maracci, pag. 597, 2ᵉ colonne.

(B²): الشياطين les Démons: jelis جن djinn, au lieu de جبل et de جند, qui ne donnent aucun sens satisfaisant.

(2): Il s’agit ici du درفش كاوانی Direfch-i-Kâwâny ou Tablier de cuir du forgeron كاو Kâweh, qui servit alors de signe de ralliement, et qui devint, plus tard, la bannière sacrée (l’Oriflamme) des anciens Persans.

(C²⁴): نهاوند Nèhâvènd, mâle.

(B¹⁰): طهمورث Thahoumartz, mâle.

Başka bir görüşe göre, bu eserde kendisinden bahsedilen ve hangi millete ait olduğu konusunda Araplar ile Persler arasında pek çok tartışmaya konu olan, Dzu’l-efrâş (ağızların efendisi, muhtemelen ذو الأفراس Dzu’l-efrâs yani atların sahibi) lakaplı Zahhak’ın omuzlarında iki yılan (şirpençe veya çıban) türemişti. Bu iki yılan ancak insan beyniyle beslenerek yatıştırılabiliyor (doyurulabiliyordu); Zahhak bu şekilde çok sayıda Persi helak etti. Ona karşı savaşmak için muazzam bir kalabalık silahlandı ve Feridun onların başına geçerek üzerine yürüdü; Perslerin Direfş-i-Kafan (2) adını verdikleri deriden büyük bir bayrak açmışlardı. Aferidun, daha önce de belirttiğimiz gibi, Zahhak’ı (veya Zohak) esir alarak Demavend Dağı’nda (C24) zincire vurdu.

Dipnot (1): Kur’an, Maracci baskısı, sayfa 597, 2. sütun.

(B2): الشياطين Şeytanlar: tatmin edici bir anlam vermeyen جبل ve جند kelimelerinin yerine jelis جن cin.

(2): Burada söz konusu olan, o dönemde bir toplanma işareti (parola) işlevi gören ve daha sonra eski Perslerin kutsal sancağı (Oriflamme) haline gelen demirci كاو Kave’nin deri önlüğü veya درفش كاوانی Direfş-i Kavani’dir.

(C24): نهاوند Nehavend, müzekker.

(B10): طهمورث Tahmuras, müzekker.

Le Vézir du tyran avait cependant immolé, chaque jour, un bélier et un homme, dont il avait mêlé les cervelles pour en nourrir les deux serpents qui se trouvaient sur les épaules de son maître. Il avait, chaque fois, envoyé la victime échappée à la mort dans les montagnes, où ces hommes vécurent comme des sauvages, et se multiplièrent. Telle fut l’origine de la nation Kourde, qui se composait de la postérité de ces exilés, et qui se divisa en petites tribus افخاذ. Ce que nous avons raconté au sujet des intelligences de Zâ’hhâk avec Iblîs (le Diable) n’est récusé ni par les Persans ni par les historiens anciens et les modernes. Les Persans nous ont (même) transmis, au sujet de ces intelligences, des faits étonnants qui se trouvent dans leurs ouvrages. Ils prétendent que Thahoumartz (B¹⁹) dont il a été précédemment fait mention au nombre des premiers rois de Perse, était le même que le Prophète Noë (sur lui soit le salut!) (C²²). Quant au mot Direfs, il est expliqué en disant qu’il signifiait, en persan Pehléwy, le premier drapeau (la première bannière), une pique, un drapeau. Pour en revenir à ce que nous avons dit des Kourdes, nous ajouterons que l’opinion la plus généralement répandue et la plus accréditée au sujet de leur généalogie, c’est qu’ils descendent de Rèbi’a, fils de Nizâr (1). Celle de leurs espèces, qui est connue sous le nom de Châhidjân (B²³), et qui habite la contrée où se trouvent les deux cantons nommés ماهی les deux mâles de Koufah et de Baszrah, c’est-à-dire le territoire de Deïnéwèr et celui de Hamadân (Ecbatane), ne nie pas qu’elle descende de Rèbi’a, fils de Nizâr, fils de Mo’add. Les Mâdjerdân (C²⁷), de leur côté, qui font partie des Kiky (B²⁶) dans la province d’Adzerbeidjân, les Holbâny (B²⁷) les Sèrât ou Sourât السراة (1), ainsi que les tribus appelées Beadinân (B²⁹ C²⁸), Mokry ou Mèkèry (B³⁰), Mâdindjân (C²⁹), Merdènkân (C³⁰), Barsukân (C³¹), Khâlèdy (B³¹ C³²), Djârbâqy, ’Hawâny (C³³), Mistikân ou Moustèkân (C³⁴), qui ont occupé la province de Djibâl (des montagnes de l’Irâq’ persique), et les Doumbèly (C³⁵) et autres qui sont limitrophes de la Syrie, reconnaissent comme un fait des plus notoires, qu’ils descendent de Modar, fils de Nizâr. Quant aux Jacobites et aux Djaüzaq’ân (B³³ C³⁷), ils sont chrétiens, et leur pays avoisine la province de Maüszul et le mont Djoûdy. Il y a des Kourdes qui professent la doctrine des Khâridjy (Hétérodoxes) (2), et qui ne reconnaissent ni ’Otzmân, ni ’Aly (que Dieu leur soit propice, à l’un et à l’autre).

Dipnot (C²²): Le mot الاول premiers est omis.

(1): Voyez l’Hist. universelle, T. XV; Table généalogique des tribus arabes précitée.

(B²³): السوهجان Souhidjân. NB. La plupart de ces tribus Kourdes, dont les noms sont probablement défigurés ou altérés par les copistes, ne sont pas citées par Chéref-ou’ddîn Bidlisy.

(C²⁷): Mannouzân?

(B²⁶): الكنكسان (?) Kin kican (?). Il s’agit peut-être ici de la peuplade Kiky الكيكيان citée par Niebuhr (Voyages en Arabie, T. II. p. 215) et dont nous avons fait mention au paragraphe de l’Ilâlet de Bag’dâd.

(B²⁷): Holbâneh هلبايه : le nom de هلبايه Holbânèh pourrait être une forme altérée de هلوانیه Holvânieh, adjectif relatif dérivé de حلوان Holvân (ancienne Albana), ville de l’I’lâlet susmentionnée. Il serait possible aussi que هلبايه Holbâneh tint lieu de بانه Bâneh, nom d’une principauté Kourde fréquemment citée par Chéref-u’ddîn.

(1): السراة el Sèrât ou Sourât tient peut-être lieu de سهران Sohrân, nom d’une célèbre peuplade Kourde.

(B²⁸ C²⁸): البادنان Beâditân, (?): le premier de ces noms pourrait être une forme corrompue de بهادینان Bêhâdinân, nom d’une dynastie Kourde.

(B³⁰): اللزبه Lezbeh pourrait tenir lieu de Segzy, tribu Kourde citée par leur historien.

(C²⁹): المكريه Mokry ou Mèkèry est le nom d’une autre peuplade très-puissante.

(C³⁰): الباودلكان (?) Bawdûkân ou Bâüedlkân (?) — (C³¹) البارسان (?) — (B³¹) حالبه Hâlibeh; (C³²) الحالبه Hâlid; je présume qu’il s’agit de la célèbre peuplade خالدی Khâlèdy ou Khâïdy.

(C³³): الجابارومه و (?) — (C³⁴) probablement السكان les Mèkès.

(B³¹): الربابلة (?) — الزبالة Roubâbileh, الذوبابلة Droubâbileh me paraissent être des formes altérées de دنبلى Dounâbileh, pluriel irrégulier arabe de دنبلی Doumbèly, une des plus fameuses peuplades Kourdes.

(B³⁴): الجورهان (?) Djourhân; (C³⁶) ! الجورمان Ce dernier nom se rapproche beaucoup de جوزقان Djaüzaq’ân cité dans le Q’amoûs, édit. de Constantinople, T. II. p. 878.

(2): Sur les خوارج Khawâridj voyez l’Hist. univers., T. XV. p. 439—440; M*** d’Ohsson, Tabl. génér. de l’emp. Othoman, T. I. Code Religieux, p. 98—99; le Bar. C. d’Ohsson, Hist. des Mongols, T. III, p. 141 et 142.

Zalimin veziri bununla birlikte her gün bir koç ve bir insan kurban eder, efendisinin omuzlarında bulunan iki yılanı beslemek için bunların beyinlerini birbirine karıştırırdı. Her seferinde ölümden kurtulan kurbanı dağlara gönderirdi; bu adamlar orada vahşiler (sauvages) gibi yaşadılar ve çoğaldılar. Bu sürgünlerin soyundan oluşan ve afhâz (افخاذ) küçük kabilelere bölünen kurt (Kourde) milletinin kökeni işte böyleydi. Zahhâk’ın İblîs (le Diable) ile olan münasebetleri (intelligences) hakkında anlattıklarımız ne Persler ne de eski ve modern tarihçiler tarafından reddedilir. Persler, kendi eserlerinde bulunan bu münasebetler hakkında bize şaşırtıcı gerçekler bile aktarmışlardır. Onlar, daha önce Perslerin ilk kralları arasında zikredilen Tahmuras’ın (Thahoumartz) (B¹⁹), bizzat Nuh Peygamber (le Prophète Noë) (üzerine selam olsun!) (C²²) olduğunu iddia ederler. Direfs (Direfs) kelimesine gelince, bu kelimenin Pehlevi Persçesinde (persan Pehléwy) ilk bayrak (le premier drapeau) (ilk sancak), bir mızrak (une pique), bir bayrak anlamına geldiği söylenerek açıklanır. Kurtlar (Kourdes) hakkında söylediklerimize geri dönecek olursak, onların şeceresi (généalogie) hakkında en yaygın ve en muteber kanaatin, onların Nizâr oğlu Rebi’a’nın (1) soyundan geldikleri olduğunu ekleyeceğiz. Şâhidjân (Châhidjân) (B²³) adıyla bilinen ve mâhî (ماهی) yani Kufah ve Baszrah’ın iki erkeği (les deux mâles) olarak adlandırılan iki nahiyenin bulunduğu bölgede, yani Deïnéwèr ve Hamadân (Ecbatane) topraklarında yaşayan türleri de Nizâr oğlu, Mo’add oğlu Rebi’a’nın soyundan geldiklerini inkar etmezler. Diğer taraftan, Adzerbeidjân eyaletindeki Kiky (B²⁶) grubuna dahil olan Mâdjerdân (C²⁷), Holbâny (B²⁷), es-Serât veya Sourât (السراة) (1) ile birlikte Beadinân (B²⁹ C²⁸), Mokry veya Mèkèry (B³⁰), Mâdindjân (C²⁹), Merdènkân (C³⁰), Barsukân (C³¹), Khâlèdy (B³¹ C³²), Djârbâqy, ’Hawâny (C³³), Mistikân veya Moustèkân (C³⁴) kabileleri -ki bunlar Djibâl eyaletini (Pers Irak’ı dağlarını) tutmuşlardır- ve Suriye sınırındaki Doumbèly (C³⁵) ve diğerleri, Nizâr oğlu Mudar’ın soyundan geldiklerini en bilinen (des plus notoires) gerçeklerden biri olarak kabul ederler. Yakubiler (Jacobites) ve Djaüzaq’ân’a (B³³ C³⁷) gelince, onlar hristiyandırlar (chrétiens) ve ülkeleri Maüszul eyaletine ve Djoûdy Dağı’na komşudur. Hâricî (Khâridjy) (hétérodoxes) (2) doktrinine mensup olan ve ne Osman’ı (’Otzmân) ne de Ali’yi (’Aly) (Allah her ikisinden de razı olsun/que Dieu leur soit propice, à l’un et à l’autre) tanıyan kurtlar (Kourdes) da vardır.

Dipnot (C²²) : el-Evvel (الاول) yani birinci/ilk (premiers) kelimesi atlanmıştır.

(1) : Yukarıda zikredilen Arap kabilelerinin şecere tablosu için Hist. universelle, Cilt XV’e bakınız.

(B²³) : es-Suhidjân (السوهجان). Not: İsimleri muhtemelen müstensihler tarafından bozulmuş veya tahrif edilmiş (défigurés ou altérés) olan bu kurt (Kourdes) kabilelerinin çoğu Şerefüddin Bitlisi tarafından zikredilmemiştir.

(C²⁷) : Mannouzân?

(B²⁶) : el-Kenkesân (الكنكسان) (?) Kin kican (?). Burada belki de Niebuhr tarafından (Voyages en Arabie, Cilt II, s. 215) zikredilen ve Bağdat Eyaleti paragrafında bahsettiğimiz el-Kikyân (الكيكيان) halkı söz konusudur.

(B²⁷) : Holbâneh (هلبايه) : Holbâneh ismi, yukarıda adı geçen eyaletin bir şehri olan Holvân’dan (حلوان) (eski Albana) türetilmiş nispet sıfatı olan Holvânieh’in (هلوانیه) bozulmuş bir biçimi olabilir. Ayrıca Holbâneh isminin, Şerefüddin tarafından sıkça zikredilen bir kurt (Kourde) beyliği olan Bâne’nin (بانه) yerini tutması da mümkündür.

(1) : es-Serât (السراة) veya Sourât ibaresi, belki de ünlü bir kurt (Kourde) halkı olan Sohrân (سهران) isminin yerini tutmaktadır.

(B²⁸ C²⁸) : el-Bâdinân (البادنان) (?): Bu isimlerden ilki, bir kurt (Kourde) hanedanı olan Behadinan (بهادینan) isminin bozulmuş bir şekli olabilir.

(B³⁰) : el-Lezbe (اللزبه), tarihçileri tarafından zikredilen bir kurt (Kourde) kabilesi olan Segzy’nin yerini tutabilir.

(C²⁹) : el-Mekriyeh (المكريه), oldukça güçlü (très-puissante) bir başka halkın ismidir.

(C³⁰) : el-Bâvedlekân (الباودلكان) (?) Bawdûkân veya Bâüedlkân (?) — (C³¹) el-Bârsân (البارسان) (?) — (B³¹) Hâlibeh (حالبه); (C³²) el-Hâlid (الحالبه); tahmin ediyorum ki burada sözü edilen ünlü halk Khâlèdy veya Khâïdy’dir.

(C³³) : el-Djâbârûmeh (الجابارومه و) (?) — (C³⁴) muhtemelen es-Sükkân (السكان) yani Mèkès.

(B³¹): er-Rubâbileh (الربابلة) (?) — ez-Zebâleh (الزبالة) Roubâbileh, ed-Dübâbileh (الذوبابلة) Droubâbileh; bunlar bana en meşhur kurt (Kourdes) kabilelerinden biri olan Doumbèly’nin Arapça kuralsız çoğulu olan Dounâbileh (دنبلى) isminin bozulmuş biçimleri gibi görünüyor.

(B³⁴) : el-Cûrhân (الجورهان) (?) Djourhân; (C³⁶) ! el-Cûrmân (الجورمان). Bu son isim, Konstantinopolis baskısı Kamus’ta (Cilt II, s. 878) zikredilen Djaüzaq’ân (جوزقان) ismine çok yaklaşmaktadır.

(2) : Havâric (خوارج) (Hariciler) hakkında bakınız: Hist. univers., Cilt XV, s. 439-440; M*** d’Ohsson, Tabl. génér. de l’emp. Othoman, Cilt I, Code Religieux, s. 98-99; Bar. C. d’Ohsson, Hist. des Mongols, Cilt III, s. 141 ve 142.

Le passage du Triage du Monde ou نخبة الدهر qui concerne les Kourdes est ainsi conçu: (1. دُرَيْدٌ) واما الاكراد فقال ابن دريد (دُرَيْدٌ) والكرد ابو هذا الجيل الذين يسمون الاكراد وزعم ابو اليقظان (اليقظان ؟) انه كرد بن عمر (عمرو lisez) ابن عامر ابن ماء السما وقعوا الى ناحية التى هم بها لما طمى سيل العرم وتفرق اهل اليمن ايدى سبا وقال المسعودى من الناس من زعم ان بيوراسف وهو الذى نسميه العرب الضحاك والضحاك وكان (كان lisez) قد خرج له فى كتفه سلعتان كل واحده كرأس الثعبان يتحرك تحت ثيابه اذا اشتد غضبه او جاع ثم يشتد وجعهما فلا يسكنان حتى يطلبهما بدم انسانين وكان قد وظف (وضف et non) على اهل مملكته ذلك فى كل يوم وكان وزيره يذبح احد الرجلين ويستبقى واحد (واحدا .lis) ويرسله الى جبل دماند (دماوند .lis) فلما ظفر افريدون ببيوراسف بلغهم الخبر فكردوا من الجبل يطلبون النجاة لانفسهم والكرد فيما يقال السرعة فى المشى والعدو فلزم هذا الاسم فهم طوايف عدة ذكر منهم المسعودى نحو ثلاثمائة طائفة لا يأوون غير الجبال ومساكنهم ارض فارس وبلاد الجبل الذى هو عراق العجم والموصل واربل قال المسعودى ومنهم من بدين بالنصرانية وربما فيهم يهود والله اعلم

Ibn Doreïd 1) rapporte ce qui suit au sujet des Kourdes: «Kourde est le père (la souche) de cette nation, que l’on nomme el-Äkrâd. Abou-Iaq’azân a prétendu que Kourde était fils de ‘Amr, fils de ‘Âamir, fils de Ma-ou’sséma. Ce peuple arriva (se réfugia) dans la contrée qu’il occupe aujourd’hui, à l’époque de l’inondation du torrent de ‘Arime et de la dispersion des habitants de l’Iémèn, qui se répandirent de tous côtés ايدى سبا. Il y a, dit Mas’oûdy, des personnes qui prétendent (ont avancé) qu’il s’était formé sur l’épaule de Biwèracif, que les Arabes nomment Dha’h’hâk ou Deh’hâk 1) deux tumeurs (chancres ou charbons), dont chacune était de la grosseur d’une tête de serpent. Elles se mouvaient sous ses vêtements, lorsqu’il se mettait fortement en colère, ou qu’il avait faim, et le faisaient alors extrêmement souffrir. Cette douleur ne pouvait se calmer qu’en l’enduisant du sang de deux hommes, et il avait imposé ce tribut journalier aux habitants de son empire. Son ministre (vézir) n’immolait qu’un seul de ces malheureux, et épargnait (laissait subsister) l’autre, qu’il envoyait à la montagne de Dumawènd. Lorsqu’Af-ridoûn eut vaincu Bivèracif, ils apprirent cette nouvelle et s’enfuirent en toute hâte de cette montagne, cherchant à sauver leurs jours (ou afin de demander grâce pour leur vie). Le mot كرد signifie, à ce que l’on dit فيما يقال, marcher vite et courir lestement (?) 2); et ce nom est devenu intransitif (فلزم هذا الاسم) peut-être est devenu un nom propre). Les Kourdes se divisent en un grand nombre de peuplades طوايف; Mas’oûdy en a cité près de trois cents ذكر منهم نحو ثلاثمائة طائفة. Ils ne s’établissent que dans les montagnes, et habitent le territoire du Farse (la Perse proprement dite), le pays du Djébel, c’est-à-dire l’Irâq’ persique, celui de Maouszul et d’Erbîl (Irbîl, ancienne Arbèles). Il y en a, dit Mas’oûdy, qui professent le christianisme, et l’on en trouve souvent qui sont Juifs: Dieu le sait le mieux.

L’Oriental Geography publiée par Sir William Ouseley, dont l’auteur n’était pas le célèbre voyageur arabe Ibn ‘Hauq’al, comme l’a supposé ce savant orientaliste d’après le titre donné à cette version persane, mais vraisemblablement le géographe el-Isthakhy (le Persépolitain proprement nommé Abou Is’haq’ el-Farsy 1), nous fournit aussi quelques détails sur la nation Kourde, que je ne juge pas inutile de joindre ici, sans cependant garantir l’exactitude de l’orthographe des noms propres, que je n’ai pas été à même de vérifier, puisque je n’ai pu consulter le texte arabe de cette géographie 2); voyez Oriental-geography, p. 83, 92, 285, 97, 155, 158 et 171.

Dipnot 1) Ibn Doreïd et non Dèrid, comme ce nom est écrit dans le Msc. de l’Académie Impériale des Sciences de Russie, se nommait proprement Abou-bekr Moùhammed bèn ‘Hacane bèn Doreïd, et mourut en 821 de l’hégire (A. D. 933), par conséquent du vivant même de Mas’oûdy (cf. Hamaker, Specimen Catalogi etc. p. 33—46).

Dipnot 1) Sur le nom de Biwèr-asp, qui, en persan, signifie dix mille chevaux, voyez le Djéhân-numa, édit. imprimée à Constantinople, p. 471, et Meninski, sub voce بيوراسب Pewèr-asp (lisez Biwèr-asp); voyez encore Malcolm, Histoire de Perse, T. I. p. 26, 27, 28, 29, 30 et Maçooudi, Les Prairies d’or, T. II, p. 113—114 et T. III, p. 230, 246, 249—252, 253, 254.

Dipnot 2) Il est dit dans le Q’amoûs (Océan), édit de Constantinople T. I. p. 682: الكرد فرد وزننده مصدر اولور سورمك معناسنه ودشمنى آرقه سندن قوشوب كتمك معناسنه در يقال كرد العدو اذا طرده وكسله معناسنه « Kèrd est un nom d’action, qui signifie mener, conduire, faire marcher les bestiaux: il signifie encore poursuivre l’ennemi. On dit كرد العدو il a poursuivi l’ennemi » c’est-à-dire il l’a chassé; il a encore le sens de couper ».

Dünya Seçkisi نخبة الدهر kitabının kurtlar (les Kourdes) ile ilgili olan kısmı şu şekilde tasarlanmıştır: (1. دُرَيْدٌ) واما الاكراد فقال ابن دريد (دُرَيْدٌ) والكرد ابو هذا الجيل الذين يسمون الاكراد وزعم ابو اليقظان (اليقظان ؟) انه كرد بن عمر (عمرو lisez) ابن عامر ابن ماء السما وقعوا الى ناحية التى هم بها لما طمى سيل العرم وتفرق اهل اليمن ايدى سبا وقال المسعودى من الناس من زعم ان بيوراسف وهو الذى نسميه العرب الضحاك والضحاك وكان (كان lisez) قد خرج له فى كتفه سلعتان كل واحده كرأس الثعبان يتحرك تحت ثيابه اذا اشتد غضبه او جاع ثم يشتد وجعهما فلا يسكنان حتى يطلبهما بدم انسانين وكان قد وظف (وضف et non) على اهل مملكته ذلك فى كل يوم وكان وزيره يذبح احد الرجلين ويستبقى واحد (واحدا .lis) ويرسله الى جبل دماند (دماوند .lis) فلما ظفر افريدون ببيوراسف بلغهم الخبر فكردوا من الجبل يطلبون النجاة لانفسهم والكرد فيما يقal السرعة فى المشى والعدو فلزم هذا الاسم فهم طوايف عدة ذكر منهم المسعودى نحو ثلاثمائة طائفة لا يأوون غير الجبال ومساكنهم ارض فارس وبلاد الجبل الذى هو عراق العجم والموصل واربل قال المسعودى ومنهم من بدين بالنصرانية وربما فيهم يهود والله اعلم

İbn Dureyd 1) kurtlar hakkında şunları aktarmaktadır: Kurt (Kourde) bu milletin babası (soyu) olup onlar el-Akrâd olarak adlandırılır. Ebu Yakzan, Kurt’un Ma’ussemâ oğlu Âmir oğlu Amr’ın oğlu olduğunu iddia etmiştir. Bu halk, Arime selinin taşması ve her yöne dağılan Yemen ehlinin ايدى سبا dağılmasıyla bugün işgal ettikleri bölgeye gelip sığındılar. Mesudi’nin dediğine göre, bazı kimseler Arapların Dahhâk veya Dehhâk dediği Bişverasf’ın omuzlarında, her biri bir yılan başı büyüklüğünde olan iki şişlik (çıban veya ur) oluştuğunu iddia etmişlerdir. Bunlar, o şiddetli bir öfkeye kapıldığında veya acıktığında elbiselerinin altında hareket eder ve ona çok büyük acılar verirlerdi. Bu acı ancak iki insanın kanıyla dindirilebilirdi ve o, krallığının sakinlerine her gün bu vergiyi yüklemişti. Veziri bu talihsizlerden sadece birini kurban eder, diğerini ise bağışlar (yaşatır) ve onu Demavend dağına gönderirdi. Afridun, Bişverasf’ı yendiğinde bu haberi aldılar ve hayatlarını kurtarmak için (veya can bağışlanması dilemek amacıyla) aceleyle o dağdan kaçtılar. Kurt كرد kelimesi, söylendiğine göre فيما يقال, hızlı yürümek ve çevikçe koşmak (?) 2) anlamına gelir; ve bu isim bir müteaddi fiil (فلزم هذا الاسم) haline gelmiş (belki de özel bir isim olmuştur). Kurtlar pek çok boya طوايف bölünürler; Mesudi bunlardan üç yüze yakınını ذكر منهم نحو ثلاثمائة طائفة zikretmiştir. Sadece dağlarda yerleşirler; Fars (asıl İran) topraklarında, Cebel yani Irak-ı Acem ülkesinde, Musul ve Erbil’de (eski Arbela) yaşarlar. Mesudi’ye göre aralarında Hristiyanlık dinine mensup olanlar vardır ve sık sık Yahudi olanlara da rastlanır: En doğrusunu Allah bilir.

Sir William Ouseley tarafından yayımlanan ve yazarının ünlü Arap gezgin İbn Havkal olmadığı, aksine bu Farsça versiyona verilen başlıktan dolayı bu bilgili müsteşrik tarafından öyle sanıldığı, fakat muhtemelen coğrafyacı el-İstahri (asıl adı Ebu İshak el-Farisi olan Persepolisli 1) olduğu anlaşılan Oriental Geography adlı eser de kurt milleti (la nation Kourde) hakkında bazı detaylar sunmaktadır. Bu coğrafyanın Arapça metnine danışamadığım için özel isimlerin imla doğruluğunu garanti edememekle birlikte, bu bilgileri buraya eklemeyi yararlı görüyorum 2); bkz. Oriental-geography, s. 83, 92, 285, 97, 155, 158 ve 171.

Dipnot 1) Rusya İmparatorluk Bilimler Akademisi el yazmasında yazıldığı gibi Derid değil, İbn Dureyd’in asıl adı Ebu Bekir Muhammed bin Hasan bin Dureyd’dir ve hicri 821 (M.S. 933) yılında, dolayısıyla Mesudi’nin sağlığında ölmüştür (bkz. Hamaker, Specimen Catalogi vb. s. 33-46).

Dipnot 1) Farsçada on bin at anlamına gelen Bişverasf ismi hakkında bkz. Kostantiniyye’de basılan Cihannüma, s. 471 ve Meninski, بيوراسب Pewèr-asp (Biwèr-asp okuyunuz) maddesi; ayrıca bkz. Malcolm, Histoire de Perse, Cilt I, s. 26, 27, 28, 29, 30 ve Mesudi, Les Prairies d’or, Cilt II, s. 113-114 ve Cilt III, s. 230, 246, 249-252, 253, 254.

Dipnot 2) Kostantiniyye baskısı Kâmûs (Okyanus) Cilt I, s. 682’de şöyle denmektedir: الكرد فرد وزننده مصدر اولور سورمك معناسنه ودشمنى آرقه سندن قوشوب كتمك معناسنه در يقال كرد العدو اذا طرده وكسله معناسنه “Kerd, hayvanları sürmek, sevk etmek ve yürütmek anlamına gelen bir mastardır; ayrıca düşmanı kovalamak anlamına da gelir. كرد العدو denilir ki düşmanı kovaladı yani onu sürdü; ayrıca kesmek anlamı da vardır.”

ذکر حومهای (حومهای .1) کردان

Notice sur les hordes des Kourdes.

Les ‘Haūmeh, حومه, hordes ou agglomérations Kourdes (dans le Farsistân) sont en trop grand nombre pour qu’il soit possible d’en faire l’énumération; mais on prétend que, dans la province de Farse, il y en a plus de cinq-cent mille maisons ou familles (?), qui, en hiver comme en été, ne quittent jamais les contrées riches en pâturages. Quelques-uns de ces Kourdes ont à leur service jusqu’à deux cents individus, tant bergers et laboureurs que palefreniers, garçons ou valets etc.: on ne saurait en déterminer le nombre.

Dipnot 1) El-Issthakhry, comme nous l’apprend M. l’Académicien Dorn dans sa Geographica Caucasia, a écrit son ouvrage intitulé کتاب الاقالیيم le Livre des Climats ou Zones vers les années 303—309 de l’hégire (A. D. 914—921).

Dipnot 2) Depuis que j’ai traduit ce passage de la version d’Iszthakhry, on a publié en Allemagne, avec autant de talent que de fidélité, l’original ou le texte arabe d’Iszthakhry, ainsi que la version persane. Le premier a paru sous le titre suivant: « Das Buch der Länder von Scheich Ebu Ishak el Farsi el Istachri, aus dem Arabischen übersetzt von A. D. Mordtmann 1845, 8°; la seconde a été imprimée sous le titre de Liber Climatum, auctore Scheicho Abu Ishako El Faresi, vulgò El-Isstachry; ed. J. H. Möller, Gothae, 1839, 4°.

Dipnot 3) Dans le Djéhân-numa ou Cosmorama, p. 262 on lit حومها, qui est la vraie leçon.

Dipnot 4) Le Capitaine Franklin (a Tour in Persia in 8°. London 1790, p. 199) fait mention de plusieurs centaines de Kourdes et de Turcomans nomades, que sa suite rencontra dans le voisinage de Persépolis. Ils se dirigeaient alors vers le sud de Chirâz avec leurs familles, leurs bestiaux et leurs troupeaux, et ressemblaient aux Bohémiens (Gypsies d’Europe), sous le rapport de leur teint basané et hâlé par le soleil.

Farsistân’daki ‘Haūmeh حومه, yani kurt (Kourdes) sürüleri veya yerleşimleri, sayılamayacak kadar çoktur; ancak iddia edildiğine göre, Fars eyaletinde kışın olduğu gibi yazın da zengin otlakları asla terk etmeyen beş yüz binden fazla hane veya aile (?) bulunmaktadır. Bu kurtlardan (Kourdes) bazılarının hizmetinde çobanlar, işçiler, seyisler, uşaklar ve benzeri olmak üzere iki yüze kadar kişi vardır: bunların sayısını belirlemek mümkün değildir.

Dipnot 1) El-Issthakhry, Akademisyen Sayın Dorn’un Geographica Caucasia adlı eserinde bize bildirdiği üzere, کتاب الاقالیيم yani İklimler veya Bölgeler Kitabı adlı eserini hicri 303—309 (M.S. 914—921) yılları civarında kaleme almıştır.

Dipnot 2) Ben bu pasajı Iszthakhry versiyonundan çevirdiğimden beri, Almanya’da Iszthakhry’nin Arapça metni veya orijinali ile Farsça versiyonu büyük bir yetenek ve sadakatle yayımlandı. İlki şu başlık altında çıktı: « Das Buch der Länder von Scheich Ebu Ishak el Farsi el Istachri, aus dem Arabischen übersetzt von A. D. Mordtmann 1845, 8°; ikincisi ise Liber Climatum, auctore Scheicho Abu Ishako El Faresi, vulgò El-Isstachry; ed. J. H. Möller, Gothae, 1839, 4° başlığıyla basıldı.

Dipnot 3) Djéhân-numa veya Cosmorama’nın 262. sayfasında, doğru okunuş olan حومها ibaresi okunmaktadır.

Dipnot 4) Kaptan Franklin (a Tour in Persia in 8°. London 1790, p. 199), maiyetinin Persepolis civarında karşılaştığı birkaç yüz göçebe Kurt ve Türkmen’den bahsetmektedir. O sırada aileleri, hayvanları ve sürüleriyle birlikte Chirâz’ın güneyine doğru ilerliyorlardı ve güneşten yanmış esmer tenleri bakımından Bohemyalılara (Avrupa Çingeneleri) benziyorlardı.

Mention des Zems زم de cette contrée 1).

Ces tribus se nomment کرمانیان Kermaniân ou Guermaniân, درمانیan Dermaniân, la tribu (ou Zem) de Bèrouïhy ou Burouïhy زم برویی (?), celle de Mou’hammed bèn Bèchèr زم محمد بن بشر; la Q’abîleh (Q’abile ou tribu) de Mou’hammed bèn Is’hâq, celles des Szabâ’hiân صباحیان, des Is’hâqiân اسحاقیان, des Adèrganiân (peut-être آذریکانیان Adèrbèïganiân), des Chehr-i-kibâr (?), des طهاریان Thohâriân (peut-être des anciens Tochari, Géogr. anc. et historique, T. I. p. 184), des ربادیان Rébâdiân (probablement روادیان Rèwadiân), des Chehroubân شهروبان (peut-être شهرویان Chehréwiân), des Khèrèwiân (?), des Zenguiân زنگیان (peut-être زنگنه Zenguineh), des صفریان Szofariân, des Mouthlèçân? دهلچان, des Chehmâriân شهرباریان, des مالیان Mèmaliân, des سماکمان Sumakâmân, et des Khaliliân خliلیان. Telles sont celles de ces tribus que nous connaissons.

Si l’on désirait les connaître toutes, il faudra se rappeler ce que nous avons dit plus haut (p. 83), c’est-à-dire que cette nation se compose d’à-peu-près cinq-cent mille familles (!), qu’il y a des tribus qui peuvent mettre sur pied jusqu’à deux mille cavaliers, et qu’il n’y en a pas une seule qui se monte à moins de cent cavaliers. Ils passent l’été et l’hiver au pâturage; et un petit nombre d’entre eux se sont fixés aux environs de Szaroûr سرور et de Djéroûr جرور 1), qu’ils ne quittent jamais. Leurs armes, leur appareil de guerre, leurs chevaux et leurs troupes sont en si bon état, qu’ils peuvent (lisez توانند) se mesurer avec des souverains. On prétend (Ils prétendent) qu’ils sont originaires de l’Arabie. Ils ont des moutons et des juments, mais peu de chameaux. J’ai ouï dire qu’il y en a cent tribus, et même davantage; mais nous n’en connaissons pas plus de trente et quelques.

La rivière dite Kourdâneh vient de Kourdân aux environs de ارد Ord ou Ard 2), et tire son nom de کردان Kourdân (ou des Kourdes?): elle arrose le territoire de Kâm-i-Firoûz کام فiroûz. Un grand nombre d’habitants du Mèkrân (ancienne Gédrosie) ressemblent aux Arabes: d’autres se rapprochent des Kourdes. Il y a à Bèrda’a dans l’Arrân (dépendant aujourd’hui de la Russie), à la Porte des Kourdes دروازه کردان un marché nommé کورکی Kourky (peut-être Gourguy au lieu de گرجی Gourdjy, Géorgien), où la foule afflue tous les dimanches: il occupe près d’une pharasange (5 kilomètres) carrée 1).

Chohréwerde (lisez Sohréwerde سهرورد) est une ville dont la plupart des habitants sont des Kourdes renommés pour leurs vols et leur brigandage. Elle a donné naissance à طالوت (Saül), roi des Enfants d’Israël 2). Les grands dictionnaires arabe et persan intitulés قاموس Q’amoûs (océan) et برهان قاطع Borhân-i-q’âthî, imprimés l’un et l’autre à Constantinople, nous ont également transmis quelques notions sur l’origine de la nation Kourde. Il est dit dans le premier, T. I. p. 682: «Kourde, qui s’écrit avec un Damma sur la lettre Kâf, est le nom d’une nation célèbre. Ce mot fait اکراد Akrâd au pluriel. C’est un peuple renommé, qui a eu pour auteur Kourde, fils de ‘Amr-Mouzeïq’ia, fils de ‘Aamir, fils de Ma-èsséma (et non E’sséma)».

Le traducteur turc du Q’amoûs renvoie ensuite à ce qu’il a dit, au sujet des Kourdes, dans sa traduction du Borhân-i-q’âthi, où l’on trouve l’article suivant: «Le mot Kourde, qui s’écrit avec la même voyelle que bourde, s’emploie dans quatre acceptions différentes; 1°. C’est le nom d’une nation endurcie طباغ. Un prince du sang شهزاده nommé گرمایل Guèrmâyil, qui était chef des cuisines du cruel Zohâk, ayant remis en liberté un des deux individus journellement destinés à la cuisine royale pour assouvir la faim des (deux) serpents qui s’étaient montrés (formés) sur les épaules de ce monarque sanguinaire, et ayant permis à ces malheureuses victimes de se réfugier sur le mont Doumavènd (le Jasonius des anciens, glacier faisant partie de la chaîne des monts Elbourz), ils y formèrent un peuple à part, dont les Kourdes d’aujourd’hui sont, dit-on, les descendants. Ce sont effectivement des gens qui habitent dans nos contrées, mais qui sortent de la catégorie de l’espèce humaine: (Vers) On a rassemblé des fragments کسافتها du monde entier, que l’on a pétris, et dont on a formé des Kourdes».

Dip not 1) Le mot زم Zèm, comme on le voit dans le Djèhân-numa ou Cosmorama, p. 262, est un terme usité dans le Farsistân, comme synonyme de قبیله (Tribu ou Q’abile): il me paraît être homonyme et synonyme du substantif latin Sem-en (race) et du russe семья (Sém-ïa, race, famille). Il est fait mention, à la même page du Cosmorama, des حومه (Haümeh) des Kourdes.

Dip not 1) Il s’agit peut-être ici de Djaroun (Dscharun), ville de quatre mille âmes dans le district ou cercle کوره de Darâbdjerde (Hammer, Wiener Jahrbücher der Litteratur, T. VIII, p. 344) ou de Djoûr (ancienne Cyropolis, dans le même district (Cosmorama, p. 265): elle est nommée Kourâb dans la Géogr. anc. et hist. T. I. p. 138).

Dip not 2) Les Kourdes ou Turkomans nomades que le Capitaine Franklin rencontra aux environs de Persépolis lui apprirent, que leur tribu se nommait Ort (loc. cit. p. 139). Ce nom pourrait être le même que celui de ارد Ord ou Ard, dont il est ici question, à moins que ce ne soit une abréviation du substantif turc اردو Ordou (Campement). — La rivière dite کردان Kourdâneh arrose la fertile et riante plaine de Kâm-i-Firoûz, dans le Farse, qui, pour cette raison, a reçu le nom de Kâm-i-Firoûz-roûd (Rivière de Kâm-i-Firoûz کام فیروز رود). Il serait possible que cette rivière fût la même qui est citée dans le Djèhân-numa, p. 274, sous le nom de نهر کر Nahr-i-Kour au lieu de کردانه Kourdâneh. Cette rivière de Kour prend sa source dans les montagnes de کلار Kélar, et arrose effectivement le canton de ناحیه de Kâm-afroûz کام افروز qui est très-probablement le même que Kâm-firoûz ou Kâm-i-Firoûz situé au bord d’une rivière et décrit dans le même Cosmorama, p. 267. (Cf. Iran oder das West-persische Reich, von Dr Hassel, p. 640).

Dip not 1) Nous trouvons dans la Geographica Caucasia de M. l’Académicien Dorn (p. 472 et 520) un extrait du کتاب الاقالیم ou Livre des climats composé en arabe vers les années 302-309 de l’hégire (914-921 de J. C.) par le célèbre géographe Abou Is’haq-èl-Farssy-èl-Istakhry (Ibidem, p. 466, 469) un passage sur la ville de Bèrda’a, où il est également dit: «A la porte des Kourdes, il y a une place nommée Kourky (ou Gourguy) où il se tient un marché chaque dimanche. Elle a une pharasange de longueur et de largeur, et le marché est fréquenté par des habitants de l’Irâq’ et du Khorâçân». M. l’Académicien Dorn ajoute dans sa note 11: «Ce passage a été omis tout entier par Ouseley et Isstakhry».

Dip not 2) La ville de Sohréverde se trouve dans l’Iraq’ ‘Adjèmy ou بلاد الجبل voy. Index Geographicus in vitam Saladini, art. Saharvardum: c’est une bourgade voisine de Zèndjân; cf. Relation d’Abd-al Lathif, p. 485. Sur طالوت Thaloûte ou Saül voyez le Q’orân, Sur. II. de la Vache, édit. de Maracci, versets 248, 250 et trad. française de Savary, T. I. p. 40.

Bu bölgenin Zem زمlerinden söz edilmektedir 1).

Bu kabileler کرمانیان Kermaniân veya Guermaniân, درمانیان Dermaniân, Bèrouïhy veya Burouïhy زم برویی (?) kabilesi (veya Zem’i), زم محمد بن بشر Mou’hammed bèn Bèchèr Zem’i; Mou’hammed bèn Is’hâq’ın Kabilesi (Q’abile veya aşiret), sabahian صباحیان, Is’haqian اسحاقیان, Adèrganiân (muhtemelen آذریکانیان Adèrbèïganiân), Chehr-i-kibâr (?), Thoharian طهاریان (belki eski Tochari’ler, Géogr. anc. et historique, Cilt I, s. 184), Rebadian ربadiân (muhtemelen روادیان Rèwadiân), Chehrouban شهروبan (belki شهرویان Chehréwiân), Khèrèwiân (?), Zenguian زنگیan (belki زنگنه Zenguineh), Szofarian صفریان, Mouthlèçân? دهلچان, Chehmarian شهرباریان, Memalian مالیان, Sumakaman سماکمان ve Khalilian خلیلیان aşiretleridir. Bu aşiretlerden bildiklerimiz bunlardır.

Eğer hepsini tanımak istenirse, yukarıda (s. 83) söylediklerimizi hatırlamak gerekecektir; yani bu millet yaklaşık beş yüz bin aileden (!) oluşmaktadır, öyle aşiretler vardır ki iki bin süvariyi ayağa kaldırabilir ve yüz süvariden daha azına sahip olan bir tanesi bile yoktur. Yazı ve kışı otlaklarda geçirirler; içlerinden az bir kısmı ise hiçbir zaman terk etmedikleri Szaroûr سرور ve Djéroûr جرور 1) civarına yerleşmişlerdir. Silahları, savaş teçhizatları, atları ve birlikleri öyle iyi durumdadır ki hükümdarlarla boy ölçüşebilirler (Lütfen okuyun: توانند). Arap asıllı oldukları iddia edilir (Kendileri iddia ederler). Koyunları ve kısrakları vardır, ancak develeri azdır. Yüz aşiret, hatta daha fazlası olduğunu işittim; fakat biz otuz küsurdan fazlasını tanımıyoruz.

Kourdâneh (Kourdâneh) denilen nehir, ارد Ord veya Ard 2) civarındaki Kourdân (کردان)dan gelir ve adını Kourdân (کردان) (veya kurtlardan (Kourdes)?) alır: Kâm-i-Firoûz کام فیروز topraklarını sular. Mèkrân (eski Gédrosie) sakinlerinin büyük bir kısmı Araplara benzer, diğerleri ise kurtlara (Kourdes) yaklaşır. Arrân’da (bugün Rusya’ya bağlı olan), Bèrda’a’da, Kurt Kapısı’nda (Porte des Kourdes) دروازه کردان her pazar günü kalabalığın akın ettiği Kourky کورکی (belki گرجی Gourdjy yerine Gourguy, Gürcü) adında bir pazar yeri vardır: Yaklaşık bir fersah (5 kilometre) karelik bir alanı kaplar 1).

Chohréwerde (Okuyun: Sohréwerde سهرورد) sakinlerinin çoğunun, hırsızlıkları ve haydutlukları ile tanınan kurtlar (Kourdes) olduğu bir şehirdir. İsrailoğulları’nın kralı طالوت (Saül) burada doğmuştur 2). Konstantiniyye’de basılmış olan Q’amoûs (قاموس) (okyanus) ve Borhân-i-q’âthî (برهان قاطع) adlı büyük Arapça ve Farsça sözlükler, kurt (Kourde) milletinin kökeni hakkında bize bazı bilgiler aktarmıştır. Birincisinin I. Cilt 682. sayfasında şöyle denilmektedir: «Kâf harfi üzerinde bir Damma ile yazılan Kurt (Kourde), meşhur bir milletin adıdır. Bu kelimenin çoğulu Akrâd (اکراد)dır. Atasının, Ma-èsséma oğlu (E’sséma değil), ‘Aamir oğlu, ‘Amr-Mouzeïq’ia oğlu Kurt (Kourde) olduğu rivayet edilen meşhur bir halktır.»

Q’amoûs’un Türk mütercimi, daha sonra kurtlar (Kourdes) hakkında söylediklerine atıfta bulunur ve orada şu madde yer alır: «Bourde ile aynı ünlüyle yazılan Kurt (Kourde) kelimesi, dört farklı anlamda kullanılır;

1°. Sertleşmiş bir milletin adıdır طباغ. Zalim Zohâk’ın mutfak şefi olan Guèrmâyil (گرمایل) adındaki bir şehzade شهزاده, bu kan dökcü hükümdarın omuzlarında belirmiş (oluşmuş) olan (iki) yılanın açlığını dindirmek için her gün kraliyet mutfağına ayrılan iki kişiden birini serbest bırakıp, bu talihsiz kurbanların Doumavènd dağına sığınmalarına izin verince, orada ayrı bir halk oluşturdular ki bugünkü kurtların (Kourdes) onların torunları olduğu söylenir. Bunlar gerçekten bizim bölgelerimizde yaşayan, fakat insan türü kategorisinden çıkan insanlardır: (Beyit) Dünyanın her yerinden pislikler کسافتها toplandı, yoğuruldu ve onlardan kurtlar (Kourdes) oluşturuldu.»

Dip not 1) زم Zèm kelimesi, Djèhân-numa veya Cosmorama sayfa 262’de görüldüğü üzere, Farsistân’da kullanılan ve قبیله (Aşiret veya Q’abile) ile eş anlamlı olan bir terimdir: Bana Latince Sem-en (ırk) ve Rusça семья (Sém-ïa, ırk, aile) ismiyle sesdeş ve eş anlamlı görünmektedir. Cosmorama’nın aynı sayfasında kurtların حومه (Haümeh)lerinden bahsedilmektedir.

Dip not 1) Burada muhtemelen Darâbdjerde dairesindeki (Hammer, Wiener Jahrbücher der Litteratur, Cilt VIII, s. 344) dört bin nüfuslu Djaroun (Dscharun) şehrinden veya aynı dairedeki Djoûr (eski Cyropolis) şehrinden (Cosmorama, s. 265) söz edilmektedir: Géogr. anc. et hist. Cilt I, s. 138’de Kourâb olarak adlandırılmıştır.

Dip_not 2) Kaptan Franklin’in Persépolis civarında karşılaştığı göçebe kurtlar veya Türkmenler, aşiretlerinin adının Ort (age. s. 139) olduğunu ona öğretmişlerdi. Bu isim, burada sözü edilen ارد Ord veya Ard ile aynı olabilir, meğerki Türkçe اردو Ordou (Ordu/Kamp) isminin bir kısaltması olmasın. — کردان Kourdâneh denilen nehir, Fars’taki verimli ve neşeli کام فیروز Kâm-i-Firoûz ovasını sular ve bu sebeple کام فیروز رود Kâm-i-Firoûz-roûd (Kâm-i-Firoûz Nehri) adını almıştır. Bu nehrin, Djèhân-numa sayfa 274’te کردانه Kourdâneh yerine نهر کر Nahr-i-Kour adıyla anılan nehirle aynı olması muhtemeldir. Bu Kour nehri kaynağını کلار Kélar dağlarından alır ve gerçekten de büyük ihtimalle bir nehir kenarında bulunan ve aynı Cosmorama sayfa 267’de tarif edilen کام افروز Kâm-firoûz veya Kâm-i-Firoûz ile aynı olan کام افروز Kâm-afroûz nahiyesini ناحیه sular. (Bkz. Dr Hassel, Iran oder das West-persische Reich, s. 640).

Dip not 1) Sayın Akademisyen Dorn’un Geographica Caucasia eserinde (s. 472 ve 520), hicri 302-309 (M.S. 914-921) yıllarında meşhur coğrafyacı Abou Is’haq-èl-Farssy-èl-Istakhry tarafından Arapça olarak kaleme alınan کتاب الاقالیم veya İklimler Kitabı’ndan bir alıntı buluyoruz (Aynı eser, s. 466, 469). Bèrda’a şehri hakkında şöyle denilen bir pasaj yer almaktadır: «Kurt Kapısı’nda, her pazar günü bir pazarın kurulduğu Kourky (veya Gourguy) adında bir yer vardır. Bir fersah uzunluğunda ve genişliğindedir; pazara Irak ve Horasan sakinleri devam eder.» Sayın Akademisyen Dorn 11 numaralı notunda şunu ekler: «Bu pasaj Ouseley ve Istakhry tarafından tamamen atlanmıştır.»

Dip not 2) Sohréverde şehri بلاد الجبل veya Irak-ı Acem’de bulunur, bkz. Index Geographicus in vitam Saladini, Saharvardum maddesi: Zencan yakınlarında bir köydür; krş. Relation d’Abd-al Lathif, s. 485. طالوت Thaloûte veya Saül hakkında Kur’an, Bakara Suresi (II), Maracci baskısı, 248, 250. ayetler ve Savary’nin Fransızca tercümesi, Cilt I, s. 40’a bakınız.

‘Amr عمرو, fils de ‘Aamir, dont il est question dans l’article précité du Q’amoûs, était, comme on le voit dans le Specimen historiae Arabum d’Edouard Pococke (édition de Joseph White, 1806, p. 61) le 27e roi de l’Iémèn et le 5e successeur de la célèbre Balq’îs بقيس, reine de Saba, contemporaine du roi Salomon. Il fut surnommé Mouzeïq’ïa (le Déchireur), parce que la vanité et la coquetterie le portèrent à faire lacérer, chaque soir, les deux vêtements qu’il avait portés dans la journée, puisqu’il aurait eu honte qu’un autre les portât, et qu’il avait coutume de ne jamais remettre le même habit. Abou’lfèd (comme on le voita dans l’ouvrage susmentionné, p. 426) dit au sujet de ce même roi de l’Iémèn: « A ‘Amrân succéda son frère Mouzeïq’ïa ‘Amr, fils de ‘Aamir l’Azdite, qui fut surnommé Mouzeïq’ïa, parce qu’il mettait, chaque jour, un habit neuf, qu’il jetait lorsqu’il voulait entrer dans son appartement; et on le déchirait, afin que personne ne trouvât le moyen de le mettre après lui » (cf. Djéhán-numa, p. 546).

En admettant l’hypothèse de l’auteur du Q’amoûs sur la généalogie des Kourdes, l’origine de ce peuple remonterait à la fin du neuvième siècle ou au commencement du Xe avant la naissance de J. C., puisque l’on fixe à l’année 999 avant l’ère vulgaire l’époque à la laquelle la reine Balq’is vint visiter le roi Salomon. En supposant que chacun des successeurs de cette princesse ait occupé, (en prenant le terme moyen) le trône de l’Iémèn pendant 20 ans, Mouzeïq’ïa aurait régné vers l’année 920 avant J. C., et son fils Kourde aurait vécu à peu près au commencement du Xe siècle avant l’ère chrétienne. D’après les détails que nous fournit le Bourhân-i-q’âthi’, et qui s’accordent parfaitement avec le Châh-nâmeh, (Livre des Rois ou Basiléide, du poète persan Firdoucy) le mot Kourde pourrait dériver de la racine arabe كرد, qui est synonyme de طرد (en latin trud-ere), et qui signifierait chasser, bannir, exiler, poursuivre. Dans ce cas le nom des Kourdes offrirait une grande analogie de signification avec celui des Parthes, qui, d’après l’assertion de divers auteurs anciens, a également le sens de bannis, exilés (cf. Encyclopédie méthodique, art. Parthes du Dictionnaire des antiquités de Mougez 1).

La nation Kourde a probablement donné naissance aux noms chaldéen’s קרדו Kardu, Montes Armeniae altissimi, id. q. Hebr. אררט Ararath. Gen. 8, 4 (voy. Castel. Lexicon Heptaglotton, T. II. p. 3438). La note 5 de la page 269 du T. VIII du Nouveau journal asiatique nous apprend que Jonathan bèn Uziel traduit les mots hébraïques ארץ אררט pays d’Ararath par ארץ קרdu pays de Kardou ou Arménie. St. Epiphane, écrivain qui vivait au commencement du IVe siècle, dit positivement dans son Traité des hérésies, que c’est dans les montagnes du pays des Kourdes (sur le mont Loubar) que l’on voyait encore, de son temps, les débris de l’arche de Noé (Epiph. adv. Nazar. haeres. XVIII, lib. I. p. 39). Ces deux articles me semblent prouver que le mot chaldéen Kardu (Carduchi montes) désignait les plus hautes montagnes de l’Arménie; il pourrait donc aussi bien s’appliquer aux montagnes des Kourdes situées dans la province arménienne de Kortaïk’h et Gortovats Aschkharh ou pays des Kourdes (Mémoires de St. Martin sur l’Arménie, T. I. p. 176, 177).

Le nom de Gordjaïk’h, dit cet illustre académicien, était sans doute composé, dans l’origine, du nom de la nation Kourde, et il signifierait Arménie Kourde. Ce pays paraît répondre à la partie de l’Arménie qui était connue des anciens sous les noms de Gordène, de Gordyena, de Corduène et de Cardouène. Cette province était située au milieu des montagnes des Kourdes: les peuples qui y habitent encore actuellement, et qui en sont les uniques maîtres, paraissent y être fixés de toute antiquité (cf. Ibidem, p. 260, 261, 265, 266). J’ajouterai, de mon côté, que les noms de Gordène ou Gordyena, qui ont été donnés à la province d’Arménie, qui était habitée par les Kourdes, offrent la plus grande analogie avec l’adjectif apocopé russe Гордъ (Gorde) fier, superbe, altier, orgueilleux: c’est le caractère que tous les voyageurs attribuent à la nation Kourde, de même que les auteurs anciens.

Notice sur le Kourdistân persan et turk, et sur le Louristân ou Loristân: Nomenclature des nombreuses tribus de ces diverses contrées. NB. Les sources où nous avons puisé les documents recueillis dans cette Notice sont: 1°. le texte même du Cherèf-nâmeh du Prince kourde Chérèf-ou’ddîn Bidlicy; 2°. celui du فردوس التواريخ Firdaüs-ou’ttèwârîkh ou Paradis des Chroniques de l’historien persan Khosraü (Khosrew) bèn ‘Aabid, natif d’Abreq’ouh et vulgairement nommé ابن معين Ibn-Mou’îne. Ces tables chronologiques très-détaillées, rédigées en 808 de l’hégire (1405-6 de l’ère chrétienne), sont une excellente compilation d’un grand nombre d’auteurs arabes et persans très-estimés. Ce manuscrit fait partie de l’ancien fonds d’Ärdébîl déposé aujourd’hui à la Bibliothèque Impériale publique de St. Pétersbourg, et forme le n° 10 de notre Catalogue raisonné des manuscrits orientaux.

Dipnot 1: Strabon, un des écrivains anciens les mieux instruits, dit expressément que les Parthes, dont le territoire était sur les bords du Tigre, s’appelaient jadis Carduchi; voy. Sir John Malcolm, Histoire de Perse, T. I, p. 362 et 363, notes 1 et 2.

Kāmus’un sözü edilen maddesinde bahsi geçen ‘Aamir oğlu ‘Amr عمرو, Edouard Pococke’un Specimen historiae Arabum (Joseph White edisyonu, 1806, s. 61) eserinde görüldüğü üzere, Yemen’in 27. kralı ve Kral Süleyman ile çağdaş olan meşhur Saba melikesi Belkıs’ın بقيس beşinci halefiydi. Kibiri ve gösteriş merakı onu her akşam, gün içinde giydiği iki giysiyi parçalatıp yırtmaya sevk ettiği için kendisine Muzeikıyâ (Parçalayıcı) lakabı verilmişti; zira bir başkasının bunları giymesinden utanç duyacağı için aynı elbiseyi asla ikinci kez giymemeyi adet edinmişti. Ebü’l-Fidâ (yukarıda adı geçen eserde görüldüğü üzere, s. 426) aynı Yemen kralı hakkında şunları söyler: “‘Amrân’ın yerine, her gün yeni bir elbise giydiği ve dairesine girmek istediğinde fırlatıp attığı için Muzeikıyâ lakabıyla anılan kardeşi Azdî kabilesinden ‘Aamir oğlu Muzeikıyâ ‘Amr geçti; elbiseler, kendisinden sonra kimse onları giymenin bir yolunu bulamasın diye parçalanırdı (bkz. Cihânnümâ, s. 546).

Kāmus yazarının kurtların (Kourdes) şeceresi hakkındaki hipotezi kabul edilirse, bu halkın kökeni Milattan Önce dokuzuncu yüzyılın sonuna veya onuncu yüzyılın başına kadar uzanır; zira melike Belkıs’ın Kral Süleyman’ı ziyaret ettiği dönem genel olarak Milattan Önce 999 yılına sabitlenmiştir. Bu prensesin haleflerinden her birinin (ortalama bir süre esas alındığında) Yemen tahtını 20 yıl işgal ettiği varsayılırsa, Muzeikıyâ Milattan Önce 920 yılı civarında hüküm sürmüş olmalıdır ve oğlu kurt (Kourde) ise aşağı yukarı Hristiyanlık çağından önceki onuncu yüzyılın başlarında yaşamıştır. Burhân-ı Kātı’nın sağladığı ve İranlı şair Firdevsî’nin Şâhnâme (Kralların Kitabı veya Basiléide) eseriyle mükemmel şekilde örtüşen detaylara göre kurt (Kourde) kelimesi, kovmak, banlamak, sürgün etmek, peşine düşmek anlamlarına gelen (Latince trud-ere) Arapça كرد kökünden türetilmiş olabilir. Bu durumda kurtlar (Kourdes) ismi, antik yazarların iddiasına göre yine sürgün edilmişler, dışlanmışlar (bannis, exilés) anlamını taşıyan Partların ismiyle büyük bir anlam benzerliği sunar (bkz. Encyclopédie méthodique, art. Parthes du Dictionnaire des antiquités de Mougez 1).

Kurt (Kourde) milleti muhtemelen Keldânîlerin Kardu, Montes Armeniae altissimi, İbranice Ararath אררט (Gen. 8, 4; bkz. Castel Lexicon Heptaglotton, T. II. s. 3438) isimlerinin doğuşuna kaynaklık etmiştir. Nouveau journal asiatique’in sekizinci cilt 269. sayfasındaki 5 numaralı not, Jonathan bèn Uziel’in İbranice Ararat diyarı ארץ אררט kelimelerini Kardu veya Ermenistan diyarı ארץ קרدو olarak tercüme ettiğini bize öğretmektedir. Dördüncü yüzyılın başında yaşayan St. Epiphane, Traité des hérésies adlı eserinde Nuh’un gemisinin kalıntılarının kendi döneminde hâlâ kurtlar (Kourdes) diyarının dağlarında (Cudi/Loubar dağı üzerinde) görülebildiğini kesin olarak söyler (Epiph. adv. Nazar. haeres. XVIII, lib. I. p. 39).

Çeviren: İbrahim Şimşek: Mesudiye bakınız: cudi dağında yaşayan Kurtların Oğuz Türkleri olduğunu yazar.

Part İmparotorluğunu kuran İskitli kaçaklar Kerad KRD

Les Dacénies ne sont éloignez de Moustol, qui est la nouvelle Ninive, que d’une demy journée, & d’une journée de la grande Riviere de Zab, qui vient du costé de Perse, & qui prenant son cours vers Bagdet, se mesle avec le Tigre & l’Euphrate, & coule en suite jusqu’à Bassora. Ces Curdes (kürtler – Քուրդեր – Kurtlar) Dacénies, reçurent les premieres nouvelles du Christianisme le jour mesme de la Descente du Saint Esprit, & sont nommez dans l’Ecriture Syriaque & Caldaïque, entre les Nations qui furent présentes à l’accomplissement de ce grand Mystere de l’Eglise naissante, car la traduction du mot Parthi, qui est dans le deuxième Chapitre des Actes des Apôtres, est en Syriac Kerad, qui signifie Curdes (kürtler – Քուրդեր – Kurtlar) ; & ce sentiment general des Syriens & des Caldéens, est appuyé sur l’Histoire qui nous apprend que l’Empire des Parthes a esté fondé par des Fugitifs de la Scythie.

(Mercure Galant, Avril 1682, sayfa 100, 101)

Dacénieler, yeni Ninova olan Musul’dan (Moustol) sadece yarım günlük, Pers tarafı yönünden gelen ve Bağdat’a doğru akarken Dicle ile Fırat’a karışıp Basra’ya kadar süzülen büyük Zab nehrinden ise bir günlük mesafede bulunurlar. Bu Dacénie Kürtleri (Curdes – Քուրդեր – Kurtlar), Kutsal Ruh’un iniş gününde Hristiyanlığın ilk haberlerini aldılar ve Süryanice ile Keldanice metinlerde, Kilise’nin doğuşundaki o büyük gizemin tamamlanışında hazır bulunan milletler arasında zikredildiler; zira Resullerin İşleri kitabının ikinci bölümünde geçen Parthi kelimesinin Süryanice tercümesi Kerad olup bu da Kürtler (kürtler – Քուրդեր – Kurtlar) anlamına gelmektedir. Süryanilerin ve Keldanilerin genel kanaati, Part İmparatorluğu’nun İskitli mülteciler tarafından kurulduğunu bize öğreten tarihle de desteklenmektedir.

(Mercure Galant, Avril 1682, sayfa 100, 101)

Süryanice (Estrangelo veya Madnhaya hatlarıyla): ܟܪܕܝܐ (Kardaye) veya metinde geçtiği şekliyle kök olarak ܟܪܕ (Krd).

Keldanice (Doğu Aramicesi): ܟܪ̈ܕܝܐ (Kardaye).

Bu iki madde bana Keldânîce Kardu (Carduchi montes) kelimesinin Ermenistan’ın en yüksek dağlarını işaret ettiğini kanıtlar görünmektedir; dolayısıyla bu isim, Ermeni eyaleti Kortaïk’h ve Gortovats Aschkharh veya kurtlar (Kourdes) diyarı (Mémoires de St. Martin sur l’Arménie, T. I. s. 176, 177) içinde yer alan kurtlar (Kourdes) dağlarına da pekâlâ uygulanabilir.

Gordjaïk’h ismi, bu seçkin akademisyene göre, şüphesiz kökeninde kurt (Kourde) milletinin isminden oluşmuştu ve Kurt (Kourde) Ermenistan’ı anlamına geliyordu. Bu ülke, antiklerin Gordène, Gordyena, Corduène ve Carduène isimleri altında tanıdıkları Ermenistan kısmına karşılık geliyor görünmektedir. Bu eyalet kurtlar (Kourdes) dağlarının ortasında yer alıyordu: Burada hâlâ günümüzde yaşayan ve oranın yegane hâkimi olan halklar, oraya çok eski zamanlardan beri yerleşmiş görünmektedirler (bkz. Ibidem, s. 260, 261, 265, 266). Kendi adıma şunu ekleyeceğim; Ermenistan eyaletine verilen Gordène veya Gordyena isimleri, tüm gezginlerin antik yazarlar gibi kurt (Kourde) milletine atfettikleri karakter olan Rusça apokop sıfatı Гордъ (Gorde) yani gururlu, mağrur, yüce, kibirli kelimesiyle büyük bir benzerlik sunmaktadır.

Acem ve Türk Kurtistanı (Kourdistân) ile Luristan veya Loristan üzerine not: Bu çeşitli bölgelerin çok sayıdaki aşiretlerinin isimlendirilmesi. Not: Bu Not’ta toplanan belgeleri aldığımız kaynaklar şunlardır: Birincisi, kurt (kourde) prensi Şerefüddin Bitlisî’nin Şerefnâme metni; ikincisi, Abreku’lu ve halk arasında İbn Muîn ابن معين olarak bilinen İranlı tarihçi Hüsrev (Khosrew) bèn ‘Aabid’in Firdevsü’t-Tevârîh فردوس التواريخ veya Paradis des Chroniques adlı eseridir. Hicri 808 (Miladi 1405-6) yılında derlenen bu son derece ayrıntılı kronolojik tablolar, çok saygın birçok Arap ve İranlı yazarın mükemmel bir derlemesidir. Bu el yazması, bugün St. Petersburg İmparatorluk Kamu Kütüphanesi’nde bulunan eski Erdebil koleksiyonunun bir parçasıdır ve Doğu el yazmaları Kataloğumuzun 10 numarasını oluşturmaktadır.

Dipnot 1: Antik yazarların en iyi bilgililerinden biri olan Strabon, toprakları eskiden Carduchi sınırlarında olan Partların durumunu açıkça söyler; bkz. Sir John Malcolm, Histoire de Perse, T. I, s. 362 ve 363, notlar 1 ve 2.

Notice sur le Kourdîstân (Քրդստան [K’rdstan – Kurtistan]) persan et turk, et sur le Louristân ou Loristân: Nomenclature des nombreuses tribus de ces diverses contrées. NB. Les sources où nous avons puisé les documents recueillis dans cette Notice sont: 1°. le texte même du Chérèf-nâmeh du Prince kourde (Քուրդ [Kurt]) Chérèf-ou’ddîn Bidlîcy; 2°. celui du فردوس التواريخ Firdaüs-ou’ttèwârîkh ou Paradis des Chroniques de l’historien persan Khosraü (Khosrew) bèn ‘Aabid, natif d’Abreq’ouh et vulgairement nommé ابن معين Ibn-Mou’îne. Ces tables chronologiques très-détaillées, rédigées en 808 de l’hégire (1405-6 de l’ère chrétienne), sont une excellente compilation d’un grand nombre d’auteurs arabes et persans très-estimés. Ce manuscrit fait partie de l’ancien fonds d’Ärdébîl déposé aujourd’hui à la Bibliothèque Impériale publique de St. Pétersbourg, et forme le n° 10 de notre Catalogue raisonné des manuscrits orientaux de cette bibliothèque; 3°. l’édition du Djéhân-numa ou Cosmorama de ‘Hâdjy Khalîfa, connu sous le nom de Géographe turk, publiée à Constantinople en 1145 de l’hégire (A. D. 1732-3); 4°. le Mémoire géographique de John Macdonald Kinneir sur la Perse, 1 vol. grand in-4. 1813; 5°. la Description de la Perse et d’une grande partie de la Turquie d’Asie consignée par M. de Hammer dans les Wiener Jahrbücher der Litteratur (T. VII, VIII, XIII et XIV); 6°. celle du Pachaliq de Bagdad publiée à Paris en 1809, par M. Rousseau, ci-devant Consul général de France à Bagdâd, 1 volume in-8.; 7°. l’Extrait de l’Itinéraire d’un Voyage en Perse par la voie de Bagdâd inséré par le même orientaliste dans le Tome III des Mines de l’Orient, p. 85 à 99; 8°. la Notice historique sur la Perse ancienne et moderne et sur ses peuples, en général, publiée par le même auteur à Marseille en 1818, in-8.; 9°. la Carte générale des Pachaliqs de Bagdâd, Orfa et Hhaleb, ainsi que le Plan de Hhuleb du même géographe (première feuille), qui fait suite à la Première partie du Tome second du Recueil de Voyages et de mémoires publié par la Société de Géographie de Paris en 1829; 10°. la Géographie de Strabon traduite du grec en français, T. V, Paris, Imprimerie Royale, 1819, un volume grand in-4.; 11°. la Géographie ancienne et historique composée d’après les cartes de D’Anville par L. B. D. M. 1807; Paris, 2 vol. in-8.; 12°. le Voyage fait en Perse dans les années 1807, 1808 et 1809 (par Dupré), Paris 1819, 2 vol. in-8.; 13°. le Voyage de M. Jaubert en Perse, Paris 1821, 1 vol. in-8.; 14°. Kir Porter’s Travels etc., etc.

Comme les manuscrits et le texte imprimé du Chérèf-nâmeh que nous avons suivis offrent d’assez nombreuses variantes, nous désignerons, comme nous l’avons déjà dit, le premier par la lettre A, le second par un R, le 3e par un O, le 4e par un P, et le texte imprimé par un V. Quant à celles du Paradis des Chroniques ou Firdaüs-ou’t-tèwârîkh, nous les indiquerons par la lettre F, et celles du Djéhân-numa par un D. Le Kourdîstân (Քրդստան [K’rdstan – Kurtistan]), qui renferme toute l’ancienne Assyrie propre, une partie de l’Arménie et le nord de la Médie, est borné au nord par l’Arménie, au sud par le Khouzistân (ancienne Susiane ou Elymaïs), dans lequel est enclavé le Loristân ou Louristân, à l’Est par le Djébel ou ‘Irâq persique et par l’Adzèrbaïdjân, et à l’ouest par la Petite Arménie, qui forme aujourd’hui l’Italèt de Mèr’ache et le Sandjaq’ ou Liva (Bannière) d’Adana, dans la province d’Itche-île (ancienne Cilicie). Ce pays se trouve presque en entier sous la domination Othonane, car le Kourdîstân (Քրդստան [K’rdstan – Kurtistan]) persan ne forme qu’un espace très-restreint enclavé entre les monts Zagros (Aiagh dâgh d’aujourd’hui) et l’Orontes (Erwend ou Elwènd), qui le traverse. A l’époque où la Perse florissait sous le sceptre des Széfides, cette province était comprise entre le Tigre et une ligne tracée depuis Hamadân jusqu’à l’embouchure de la rivière de Ssa’hnah, qui se jette dans ce fleuve. Plusieurs géographes arabes considèrent cette partie du Kourdîstân (Քրդստան [K’rdstan – Kurtistan]) et même toute la contrée de ce nom comme une dépendance de celle d’Al-Djézîreh (Mésopotamie), quoique le nom arabe et grec que porte cette dernière province, prouve qu’il n’est applicable qu’au pays situé entre les deux grands fleuves (le Tigre et l’Euphrate). Il est à présumer que ces géographes ont confondu la Mésopotamie ou l’Al-Djézîreh avec le territoire de la ville que les Arméniens nomment Djiziré et les Arabes جزيرة ابن عمر Djézîrèt-ibn-‘Omèr (St. Martin, Mém. sur l’Arménie, T. I, p. 162; Djéhân-numa, p. 439, 440).

Les anciens nommaient Adiabène le territoire situé entre le Tigre et les montagnes, c’est-à-dire la partie plate du Kourdîstân (Քրդստան [K’rdstan – Kurtistan]): ils appelaient Gordyena, Gordène, Cordouène et Cardouène la partie la plus montagneuse de la même province. Ils désignaient sous le nom de Cambadène les environs de la ville de Kerman-châh (en Arabe قرماسين Qarmacîne ou Qirmacine, Qarmicine ou Qirmicine) et la contrée située à l’ouest de Hamadân (Ecbatane). La Haute Médie se composait des alentours de la ville de Koykoβαρ, aujourd’hui Kènguèvèr; enfin la Matiane se trouvait, d’après Strabon et Ptolémée, aux environs de l’Atropatène (Adèrbaïdjân moderne): elle s’étendait, en outre, plus au sud, le long des montagnes qui formaient les limites orientales de l’Arménie et de l’Assyrie, de sorte qu’elle était enclavée dans le Kourdîstân (Քրդստան [K’rdstan – Kurtistan]) persan et turk de nos jours, (Fraehn, De Musci Sprevitziani numis kuficis, p. 99), et comprenait les villes de Deïnévèr, de Nèhawènd, de Sohréwerd, de Chehrizour et de ‘Holwân. (Cf. Cellarii Notitia orbis antiqui, T. II, p. 566; Mannert’s Geogr. der Griechen und Römer T. V, P. II. p. 142 et sqq., 152 et sqq.). Les habitants de ce pays se nommaient Carduchi (Carduques) du temps de Xénophon: les Romains les appelaient Gordyéens, et dans le IVe siècle, ils portaient le nom de Corduens: quant aux montagnes situées entre l’Adiabène et la Médie, elles étaient connues sous la dénomination de Monts Gordyéens.

Ces peuples habitaient la partie septentrionale et occidentale du Kourdîstân (Քրդստան [K’rdstan – Kurtistan]) moderne, c’est-à-dire celle qui appartient aujourd’hui à la Porte Othomane, tandis que le sud et l’est de la même province, c’est-à-dire le Kourdîstân (Քրդստան [K’rdstan – Kurtistan]) persan de nos jours, était habité, suivant Strabon, par les Mardes, les Cadusiens et les Kyrtes, peuplade dont le nom se rapproche beaucoup de celui que portent les Kourdes (Քուրդեր [Kurtlar]) d’aujourd’hui, ou plutôt les Kertes ou Kourtes (Քուրդեր [Kurtlar]) dont il est fait mention par les historiens orientaux comme d’une dynastie du pays de G’oûr (Djéhân-numa p. 335) (1). Les Carduques dont nous avons parlé plus haut étaient un peuple belliqueux, que l’on regarde comme les ancêtres des Kourdes (Քուրդեր [Kurtlar]). Ils habitaient la Carduchia et les montagnes connues sous le nom de Carduchi montes. Suivant Chérèf-ou’ddîn Bidlîcy et ‘Hâdjy Khalîfa, les Kourdes (Քուրդer [Kurtlar]) de nos jours sont regardés comme des descendants des malheureux Persans qui échappèrent à la cruauté du féroce Zohâk surnommé en persan Biwèrasp (2). Sa tyrannie, disent les historiens persans, réduisit ce royaume à la plus affreuse misère, et le Démon fit sortir d’entre ses épaules deux serpents (chancres ou charbons), qui y demeurèrent attachés. Pour assouvir leur faim dévorante, il conseilla au roi, sous la figure d’un médecin, de les nourrir chaque jour de deux cervelles humaines. Les cuisiniers du roi, émus de compassion pour les malheureuses victimes destinées à calmer la douleur du monarque persan, eurent recours à un heureux stratagème pour sauver journellement la vie de l’un de ces infortunés, en substituant à sa cervelle celle d’un mouton qu’ils égorgeaient à sa place, et ils l’envoyaient dans les montagnes, où se forma, de cette manière, la race des Kourdes (Քուրդեր [Kurtlar]).

Dans l’Histoire de Perse de Sir John Malcolm (traduction française, T. I, p. 27) (3) il est dit que ce conte est évidemment une allégorie sans doute imaginée pour démontrer les funestes conséquences résultant de la trop grande facilité avec laquelle l’homme succombe aux mauvaises tentations. M. de Hammer, de son côté, (Wiener Jahrbücher, T. XIII, p. 244) explique cette tradition allégorique, en disant que la seule vérité historique qu’elle semble nous révéler, c’est qu’à cette époque, (c’est-à-dire longtemps avant Zoroastre) il émigra une colonie de Persans qui révéraient le mauvais Principe (Ahrimèn ou Ahrimân اهريمن) en opposition avec le Bon (Hormuzd هرمز), et que c’est ainsi que les Sabéens purs ou Adorateurs du Soleil se conservèrent dans les Iézidy (Ezidiler) aussi bien que dans les Chèmsy, leurs voisins. Cette opinion de M. de Hammer est fondée sur une autre tradition, qui porte que ce fut le Démon, en personne, qui laissa échapper, chaque jour, un des deux infortunés dont la cervelle devait servir de pâture aux chancres qui rongeaient le tyran Zohâk, à condition qu’ils l’adoreraient, eux et leurs descendants; qu’ils s’enfuirent dans le Kourdîstân (Քրդստան [K’rdstan – Kurtistan]), et que c’est ainsi que le culte Iézidy (Ezidi) prit naissance.

Nous essayerons ici d’interpréter cette fiction des auteurs orientaux, de manière à donner plus de vraisemblance au récit de Chérèf-ou’ddîn sur la formation de la nation Kourde (Քուրդ [Kurt]). Il existe différentes versions sur l’origine de Zohhâk ou Zohâk. Suivant quelques historiens, il était Arabe ou تازى Tâzy et descendait de la tribu maudite de عاد ‘Aad: d’autres prétendent qu’il était Syrien, et faisait partie de la postérité du célèbre Cheddâd شداد; d’autres enfin ont supposé qu’il était le Nemrod des Hébreux (ou Nembrot), fils de Chus et petit-fils de Cham selon les historiens sacrés. Le poète Firdoucy prétend que ce souverain régna mille ans; mais on ne saurait ajouter foi à une pareille fiction, qu’en considérant le nom de Zohâk comme personnifiant une famille entière, de même qu’en France le nom de Mérovée est devenu celui de la dynastie royale des Mérovingiens etc. etc. Il en est de même de celui de Keïoumourtz, qui doit avoir vécu sept cents ans, et qui peut être regardé comme le chef d’une dynastie mède détrônée par Zohâk. Or, en admettant la conjecture émise par Klaproth dans ses Tableaux historiques de l’Asie, p. 11, où il suppose que le mot تازى Tâzy, qui désigne principalement les habitants de l’Arabie, pourrait très-bien avoir été appliqué à tous les peuples de race sémitique, et par conséquent aussi aux Assyriens; en admettant, dis-je, cette hypothèse, Zohâk aurait été la souche de la dynastie assyrienne, qui devint l’objet de la haine et de l’animadversion des Perses, puisqu’elle était d’origine étrangère et qu’elle introduisit en Perse une sorte de culte diabolique; ce qui accrédita dans ce royaume la ferme croyance que le tyran avait des intelligences avec le Démon, comme le rapporte Mas’oûdy. Nous pensons, par conséquent, que l’on pourrait parfaitement se rendre compte de l’allégorie mentionnée plus haut en la considérant comme une hyperbole imaginée par le poète persan Firdoucy et par les autres écrivains de sa nation, pour peindre, en termes plus énergiques et plus révoltants, l’impiété et la tyrannie du monarque assyrien, qu’ils nous représentent comme ayant des intelligences secrètes avec le Démon, lequel exigeait journellement de lui des sacrifices humains comme preuve de son dévouement absolu. Dans ce cas, les Kourdes (Քուրդեր [Kurtlar]) pourraient être, à juste titre, considérés comme les descendants des Perses, qui parvinrent à échapper aux vexations et à la cruauté de l’usurpateur en se réfugiant dans les montagnes. Cette version sur Zohâk s’accorderait d’ailleurs parfaitement avec les données des historiens grecs, qui nous apprennent que les princes assyriens occupèrent la Perse jusqu’à l’Indus et au Djî’hoûn ou Oxus. Afridoûn ou Féridoun, qui, suivant le Chah-nâmeh ou Livre des rois, détrôna et enferma Zohâk, serait alors le représentant de la nouvelle dynastie mède fondée par Arbace (en 770 avant l’ère chrétienne), qui renversa l’empire assyrien (J. Picot, Tablettes chronologiques, T. I. p. 491). Xénophon rapporte, qu’à l’époque où les Dix mille traversèrent les monts Gordyéens (où les émigrés persans s’étaient probablement réfugiés) les Barbares se retirèrent, avec leurs femmes et leurs enfants, sur les hauteurs, d’où ils faisaient rouler sur les Grecs de gros cailloux, qui les inquiétaient continuellement dans leur retraite.

Quoique les princes de ces contrées montueuses aient reconnu, à differentes époques, l’autorité d’un seigneur suzerain, ils ont presque toujours joui d’une plus grande indépendance que ceux des autres parties de l’Asie. Xénophon raconte que, dans les premiers temps de l’histoire de la monarchie persane, les chefs du Kourdîstân (Քրդստան [K’rdstan – Kurtistan]) étaient, sous les souverains les plus puissants, des vassaux indociles et turbulents. Les prisonniers que firent les Dix mille, à l’époque de leur passage dans cette contrée, dirent à l’historien grec, que les Carduquiens (Carduchi), habitants des montagnes situées sur les bords du Tigre qu’il se proposait de traverser, «étaient un peuple belliqueux et libre de tout joug; que l’armée du Grand Roi y avait une fois pénétré, mais qu’il n’en était pas revenu un seul homme à cause du mauvais état des chemins, qui étaient impraticables». Les troupes romaines occupèrent pendant quelque temps une partie de la Carduchia; mais il est à présumer que leur domination avait pour limites celles de leurs postes militaires; et il est à remarquer que, de toutes les tribus mongoles qui ont parcouru la Perse, aucune ne s’établit longtemps dans cette province. Les Carduques, hommes robustes et valeureux guerriers, se sont toujours opposés, avec courage et énergie, aux invasions étrangères; et il serait aussi difficile de faire la conquête de leurs montagnes âpres, arides et d’un pénible accès, qu’il serait inutile de les conserver.

Chérèf-ou’ddîn nous apprend que les Kourdes (Քուրդեր [Kurtlar]) ne furent jamais réunis et groupés sous le sceptre d’un seul et même souverain ou chef: cette assertion est pleinement confirmée par le récit des historiens grecs, qui rapportent, qu’à l’époque où Artaxerxès Longue main اردشير دراز دست (Ardechir-i-Dirâz-deste) pénétra dans ce pays avec une armée innombrable, il ne dut son salut qu’à l’habileté et à l’adresse avec lesquelles un de ses alliés parvint à fomenter des divisions entre les deux principaux chefs de la Carduchia, et les amena l’un et l’autre à faire la paix avec ce monarque. Ces princes kourdes (Քուրդ [Kurt]), étant constamment en guerre les uns avec les autres, ont toujours recherché la protection et l’appui de quelque grande puissance, qu’ils payaient de retour en prêtant foi et hommage au monarque qui les leur accordait: souvent aussi ils lui payaient un tribut ou lui fournissaient des troupes auxiliaires en temps de guerre. La position géographique de cette province, qui a toujours servi de limite entre de grands États, favorisait la politique de ses chefs; et il est à présumer que les Carduques se partageaient autrefois entre les Romains et les monarques Saçanides de même qu’ils sont encore aujourd’hui tributaires des souverains de la Perse et des sultans de la dynastie Othomane. C’est à ces derniers qu’est soumise, de nos jours, comme nous l’avons déjà dit, la partie méridionale et occidentale de ce pays, tandis que sa partie septentrionale et orientale dépend des Châhs de Perse. Le Kourdîstân (Քրդստան [K’rdstan – Kurtistan]), au dire de Chérèf-ou’ddîn, s’étend en ligne directe depuis la mer de Hormouz ou le Golfe persique jusqu’à l’Italèt de Mèr’ache et au Sandjaq’ ou Liva (gouvernement militaire) de Malathia (ancienne Mélitène des Grecs et des Romains; St. Martin, Mémoires sur l’Arménie, T. I. p. 190, 191, 200). Cette province, dit ‘Hâdjy Khalîfa dans son Djéhân-numa ou Cosmorama, p. 449, commence à Hormouz et s’étend jusqu’aux confins de Malathia et de Mèr’ache (la Germanicie du Bas Empire). Elle est bornée, au nord, par la province d’Arrân (Arménie persane), au sud, par le pays de Maüszul et l’Irâq’ arabe. Ces deux auteurs enclavent, comme on le voit, tout le Laristân dans ce pays, et ils en reculent les limites jusqu au Golfe persique. Il est à présumer que, comme le pays de Lôr a eu fort longtemps, pour souverains, des princes de la lignée de Gourguîn, fils de Milâd, un des preux qui ont illustré le règne de Keï-Khosraü (Kei-Khosrew ou Cyrus), troisième monarque de la dynastie des Kèyânides; et que, se fondant sur l’origine de ce héros, qui est compté par Chérèf-ou’ddîn au nombre des grands hommes originaires du Kourdîstân (Քրդստան [K’rdstan – Kurtistan]), l’historien kourde (Քուրդ [Kurt]), cédant à un sentiment de fierté nationale, a regardé le Laristân comme une partie intégrante du vaste territoire occupé, suivant lui, par la nation à laquelle il devait lui-même le jour. Anouchirévân connu, comme son immortel homonyme, sous le nom de Châh-i-’âdil شاه عادل ou Roi juste, qui fut le dernier prince, en ligne directe, de cette dynastie de Lôr, fut assassiné par un forcené en 948 de l’hégire (A. D. 1541, 42), et eut pour successeur son cousin Ibrahim-Khân, qui, au dire de ‘Hâdjy Khalîfa (Djéhân-numa, p. 261, 262) régna jusqu’en 1000 de l’hégire ou 1591, 1592 de l’ère vulgaire, époque à laquelle ce pays fue soumis par ‘Abbâs 1er surnommé le Grand, qui était contemporain de Chérèf-ou’ddîn Bidlîcy, auteur des Fastes de la nation kourde (Քուրդ [Kurt]) (Histoire de Perse de Malcolm, T. II. p. 306 et Hist. universelle, T. XVIII, p. 191, 192). Il est dit dans ce dernier ouvrage, (d’après d’Herbelot, p. 511, article Lar): «‘Abbâs conquit le royaume de Lôr, qui comprenait une grande partie du Farse ou de la Perse proprement dite, et que les Kourdes (Քուրդեր [Kurtlar]) avaient érigé en souveraineté l’an 500 de l’hégire ou 1106 de J. C. Ils l’avaient enlevé aux Arabes, et ils en restèrent possesseurs jusqu’à ce que Chah ‘Abbâs s’en rendît maître en 1612. Il se saisit du roi, et le fit mettre à mort, parce qu’il attaquait et pillait les caravanes qui passaient dans son pays (voyez ibidem p. 299-320). Suivant Mr. Jaubert, le pays habité par le peuple kourde (Քուրդ [Kurt]) s’étend, en longueur, du nord au sud, depuis le mont Ararat (4) (Aghry-dâgh) jusqu’au point où la chaîne des monts ‘Hamrîn se joint à l’Aïâgh ou Djébel-tâk (Zagros des anciens); et en largeur, de l’est à l’ouest, depuis les montagnes qui séparent les deux lacs de Vân et d’Ourmiah jusqu’à Hissn-Keïfa, ville située sur le Tigre. La ligne de démarcation de cette vaste contrée commence donc au mont Ararat ou Masis, passe par Diadin, Toprac-cal’a, Moüche, Sa’èrt et Djézîré, et suit la rive occidentale du Tigre jusqu’à l’endroit où ce fleuve s’ouvre un passage à travers les monts ‘Hamrîn. Cette ligne longe ensuite la chaîne de ces montagnes jusqu au Djébel-tâk, qu’elle suit jusqu’à la source de la rivière de Cheïkh-Hassan. Remontant de là vers le nord-ouest, elle atteint, à l’est de Sineh, les sources du Kizil-ouzèn, s’avance vers la fontaine de Takhti-Souleïmân, traverse la rivière de Sarokh et la chaîne de montagnes qui s’élève entre les deux lacs susmentionnés, laissant ainsi à l’est Ourmiah, Selmâs et Khoï, elle passe par Kothoura et par Zéva; enfin, longeant la rive occidentale de l’Araxe persan, elle va rejoindre le mont Masis ou Ararat. Le pays circonscrit de cette manière avait donc la Colchide au nord, les deux Médies à l’orient, la Chaldée au midi, et à l’occident la Petite Arménie. Il confinait au pays des Scythines, des Taoques, des Phasiens, et renfermait celui des Carduques ou Gordyéens, ainsi qu’une partie considérable de la Grande Arménie, de la Babylonie et de l’Assyrie. (Voyage en Perse, p. 75, 76 et 77). Le Kourdîstân (Քրդստan [K’rdstan – Kurtistan]) persan ne se trouvant pas compris, en entier, dans les limites tracées par Mr. Jaubert, nous pensons que le Kourdîstân (Քրդստan [K’rdstan – Kurtistan]) oriental ou persan, dont la superficie est d’environ 610 milles carrés, contient les Districts persans de Kermânchâh de Kènguèvèr, de Deïnévèr et de Néhavènd, tandis que le Kourdîstân (Քրդստan [K’rdstan – Kurtistan]) occidental ou turc, qui renferme surtout l’ancienne Assyrie propre, et dont la superficie est d’environ 3000 lieues carrées, se compose des Iâlèts (gouvernements généraux) de Chehrzoul, de Vân, d’Ärze-roûm, de Diâr-békir et de la partie septentrionale de celui de Bag’dâd. Nous allons faire l’énumération des nombreuses tribus kourdes (Քուրդեր [Kurtlar]) et loures ou lores, qui habitent le royaume de Perse et l’empire othoman d’Asie. Avant d’entrer en matière, je ferai remarquer que, d’après Chéref-ou’ddîn et ‘Hâdjy-Khalfa, la nation kourde (Քուրդ [Kurt]) se divise en quatre classes principales, qui diffèrent entre elles sous le rapport de leur idiome et de leurs moeurs. La plus remarquable se nomme كرمانج Guèrmânidje, la 2e Loure ou Lore لور ou لر, la troisième Guèlhor كلهr et la quatrième گوران Gourân.

Dipnotlar:

(1) Cette dynastie Kerte ou Kourte a eu pour historien Mou’ine ou’ddîn Esfizâry, dans le VIIe et le VIIIe Livre de sa Chronique, principalement au début du Livre VIII (fol. 85 à 88 du manuscrit Gentil). (Voyez les Extraits de la Chronique persane d’Hérât, traduits et annotés par M. Barbier de Meynard, tome XVII, 5e Série du Journal Asiatique, p. 438-457 et dans les cahiers suivants; cf. le Djéhân-numa, p. 255, 256, Hammer, Geschichte der Ilchane, où ces princes sont nommés Kert, T. I. p. 66, 89, 151 et T. II. p. 299, 335, 342; C. d’Ohsson, Histoire des Mongoles, T. III, p. 129, 151; T. IV. p. 176-196. Suivant une note de M. Barbier de Meynard (loc. cit. p. 441) la prononciation locale du nom de كرت est Kert, comme M. de Khanykof a bien voulu le lui apprendre. MM. de Hammer et C. d’Ohsson l’écrivent également Kert; mais M. Barbier a cru devoir adopter la prononciation Kurt à défaut des preuves étymologiques, que nous fournit Strabon.

(2) C’est probablement sur cette tradition qu’est fondée la fête appelée عيد كردى ‘Id-i-Kourdy (la fête des Kourdes), qui se célèbre encore le 31 août de chaque année à Downawènd en mémoire de la chute du tyran Zohâk (Zohâk), qui, d’après le Châh-nâmeh (la Basilide) du célèbre poète Firdouçy, fut enchaîné et suspendu dans une sombre caverne (un cratère) de la montagne volcanique de Downawènd. (Wiener Jahrbücher, T. VIII. p. 390; Recueil de la Société Géographique, T. II. 2e partie, p. 360; des Heidenbuch von Iran von Göres, T. I. p. 37, 38; Hammer, Geschichte der Ilchane, T. I. p. 100 et 101; Morier, Second journey, p. 357); cette fête se nommait encore المهرجان Mehrédjân (Maçoudi, Les Prairies d’or, T. II. p. 114).

(3) Cette conjecture s’accorde parfaitement avec l’opinion de Sir John Malcolm, loc. passim cit. T. I. p. 308, 309-313.

(4) Le nom turc اغرى داğ Aghry-dâgh, que les Arméniens ont changé en Agherd-dagh et Dagher-dagh, et qu’ils donnent au mont Masis ou Ararat, provient probablement du bourg d’Agorki, situé à proximité de cette montagne. (Mém. sur l’Arménie, T. I. p. 43, 49, 260-261, 262, 265-266).

İran ve Türk Kurtistan (Kourdîstân-Քրդստան K’rdstan – Kurtistan ) ile Loristan (Louristân) veya Luristan (Loristân) Hakkında Not (Notice): Bu çeşitli bölgelerin (contrées) çok sayıda kabilesinin terminolojisi (Nomenclature). Not: Bu Not’ta toplanan belgeleri elde ettiğimiz kaynaklar şunlardır:

1. bizzat kurt (kourde) (Քուրդ [Kurt]) prensi (Prince) Şerefuddin Bitlisî’nin (Chérèf-ou’ddîn Bidlîcy) Şerefname’si (Chérèf-nâmeh);

2. Abrekuh (Abreq’ouh) doğumlu olan ve halk arasında (vulgairement) ابن معين İbn-i Muîn (Ibn-Mou’îne) olarak anılan İranlı tarihçi Hüsrev bin Abid’in (Khosraü bèn ‘Aabid) فردوس التواريخ Firdevsü’t-Tevarih’i (Firdaüs-ou’ttèwârîkh) veya Paradis des Chroniques’i. Hicri 808 (Miladi 1405-6) yılında kaleme alınan bu son derece ayrıntılı (très-détaillées) kronolojik cetveller (tables chronologiques), çok itibar gören çok sayıda Arapça ve Farsça müellifin eserlerinden yapılmış mükemmel bir derlemedir (compilation). Bu yazma eser (manuscrit), bugün St. Petersburg İmparatorluk Halk Kütüphanesinde (Bibliothèque Impériale publique de St. Pétersbourg) bulunan eski Erdebil (Ärdébîl) koleksiyonunun bir parçasıdır ve bu kütüphanenin Doğu yazmaları kataloğumuzun (Catalogue raisonné des manuscrits orientaux) 10. numarasını oluşturur;

3. Türk coğrafyacı (Géographe turk) ismiyle bilinen Katip Çelebi’nin (Hâdjy Khalîfa) Hicri 1145 (Miladi 1732-3) yılında İstanbul’da (Constantinople) basılan Cihannüma (Djéhân-numa) veya Cosmorama baskısı (édition);

4. John Macdonald Kinneir’in İran (Perse) üzerine coğrafi muhtırası (Mémoire géographique) (1813);

5. M. de Hammer’ın Wiener Jahrbücher der Litteratur’da yer alan İran (Perse) ve Asya Türkiyesi’nin (Turquie d’Asie) büyük bir kısmına dair tasviri (Description);

6. Daha önce Fransa’nın Bağdat Başkonsolosu (Consul général de France à Bagdâd) olan M. Rousseau tarafından 1809’da Paris’te yayımlanan Bağdat Paşalığı (Pachaliq de Bagdad) tasviri;

7. Aynı oryantalist tarafından Mines de l’Orient’ın III. cildinde yayımlanan Bağdat yoluyla İran seyahati güzergâhı özeti (Extrait de l’Itinéraire d’un Voyage);

8. Yine aynı müellif tarafından 1818’de Marsilya’da (Marseille) yayımlanan eski ve modern İran (Perse ancienne et moderne) ile genel olarak halkları üzerine tarihi not (Notice historique);

9. Aynı coğrafyacının 1829’da Paris Coğrafya Cemiyeti (Société de Géographie de Paris) tarafından yayımlanan Bağdat, Urfa (Orfa) ve Halep (Hhaleb) Paşalıkları genel haritası (Carte générale) ile Halep planı;

10. Strabon Coğrafyası’nın (Géographie de Strabon) Yunancadan Fransızcaya çevirisi (1819);

11. D’Anville’in haritalarına dayanarak L. B. D. M. tarafından 1807’de hazırlanan eski ve tarihi coğrafya (Géographie ancienne et historique);

12. Dupré tarafından 1807-1809 yıllarında İran’a yapılan seyahat (Voyage fait en Perse) (1819); 13. M. Jaubert’in İran seyahati (Voyage) (1821); 14. Kir Porter’ın seyahatleri (Travels) vb.

Takip ettiğimiz Şerefname (Chérèf-nâmeh) yazmaları ve basılı metni oldukça fazla varyant (variantes) sunduğundan, daha önce de belirttiğimiz gibi, birincisini A harfiyle, ikincisini R ile, üçüncüsünü O ile, dördüncüsünü P ile ve basılı metni V ile göstereceğiz. Firdevsü’t-Tevarih’tekileri (Paradis des Chroniques) F harfiyle, Cihannüma’dakileri (Djéhân-numa) ise D ile belirteceğiz. Eski Asur’un (ancienne Assyrie) tamamını, Ermenistan’ın (Arménie) bir kısmını ve Medya’nın (Médie) kuzeyini içine alan Kurtistan (Kourdîstân-Քրդստան K’rdstan – Kurtistan ), kuzeyde Ermenistan, güneyde ise içinde Loristan (Loristân) veya Luristan’ın (Louristân) da bulunduğu Huzistan (Khouzistân) (eski Susiana veya Elymaïs), doğuda Cebel (Djébel) veya Irak-ı Acem (Irâq persique) ile Azerbaycan (Adzèrbaïdjân) ve batıda bugün Maraş Eyaleti’ni (Italèt de Mèr’ache) ve İçel (Itche-île) (eski Kilikya) eyaletindeki Adana Sancağı (Sandjaq’) veya Livası’nı (Liva) oluşturan Küçük Ermenistan (Petite Arménie) ile sınırlıdır. Bu ülke neredeyse tamamen Osmanlı (Othonane) egemenliği altındadır, zira İran Kurtistan (Kourdîstân- Քրդստan K’rdstan – Kurtistan ) bölgesi, sadece Zagros dağları (Aiagh dâgh) ile onu boydan boya geçen Orontes (Erwend veya Elwènd) arasında sıkışmış çok dar bir alanı kapsar. İran’ın Safeviler (Széfides) asası altında parladığı dönemde bu eyalet (province), Dicle (Tigre) ile Hamedan’dan (Hamadân) bu nehre döklen Sahna (Ssa’hnah) nehri ağzına kadar çekilen bir çizgi arasındaydı. Birçok Arap coğrafyacı Kurtistan’ın (Kourdîstân) (Քրդստան [K’rdstan – Kurtistan]) bu kısmını ve hatta bu ismi taşıyan tüm bölgeyi (contrée) El-Cezire’nin (Al-Djézîreh) (Mezopotamya) bir bağımlılığı (dépendance) olarak kabul eder; oysa bu son eyaletin taşıdığı Arapça ve Yunanca isim, bu ismin yalnızca iki büyük nehir (Dicle ve Fırat) arasındaki ülke için geçerli olduğunu kanıtlar. Bu coğrafyacıların Mezopotamya’yı veya El-Cezire’yi, Ermenilerin Cizre (Djiziré), Arapların ise جزيرة ابن عمر Ceziret-ibn-Ömer (Djézîrèt-ibn-‘Omèr) dedikleri şehrin topraklarıyla karıştırdıkları tahmin edilebilir.

Eskiler, Dicle (Tigre) ile dağlar arasında kalan bölgeyi, yani Kurtistan’ın (Kourdîstân -Քրդստան K’rdstan – Kurtistan ) düzlük kısmını Adiabene olarak adlandırırlardı; aynı eyaletin en dağlık kısmına ise Gordyena, Gordène, Cordouène ve Cardouène derlerdi. Kirmanşah (Kerman-châh) (Arapça قرماسين Karmasin [Qarmacîne]) şehrinin çevresini (environs) ve Hamedan’ın (Ecbatane) batısındaki bölgeyi Cambadene ismiyle tanımlarlardı. Yukarı Medya (Haute Médie), bugünkü Kengüver (Kènguèvèr) (Koykoβαρ) şehrinin civarından oluşuyordu; son olarak Matiane ise, Strabon ve Batlamyus’a (Ptolémée) göre, Atropatene (modern Azerbaycan) civarında bulunuyordu. Ayrıca bu bölge, Ermenistan ve Asur’un doğu sınırlarını oluşturan dağlar boyunca daha güneye uzanıyordu; öyle ki bugünkü İran ve Türk Kurtistan (Kourdîstân-Քրդստan K’rdstan – Kurtistan ) toprakları içinde kalıyordu ve Dinever (Deïnévèr), Nihavend (Nèhawènd), Sühreverd (Sohréwerd), Şehrizor (Chehrizour) ve Holvan (‘Holwân) şehirlerini kapsıyordu. Bu ülkenin sakinlerine (habitants) Ksenofon (Xénophon) zamanında Carduchi (Karduklar) deniyordu; Romalılar onlara Gordyenliler (Gordyéens) derdi ve IV. yüzyılda Corduens ismini taşıyorlardı; Adiabene ile Medya arasındaki dağlar ise Gordyen Dağları (Monts Gordyéens) adıyla biliniyordu.

Çevirmen İbrahim Şimşeğin dipnotudur: Görsel olarak konulan ermenice resimler , 9 . yüzyılUrfalı mateosun Kudüs baskısından ve 11 . yüzyıla ait Ermeni haçlı seferleri kroniklerinden alınmadır. Ermeni kroniklerinde yazanlar Kurt, Kurtistandır.

Bu halklar, modern Kurtistan’ın (Kourdîstân) (Քրդստան [K’rdstan – Kurtistan]) kuzey ve batı kısmında, yani bugün Osmanlı Kapısı’na (Porte Othomane) ait olan bölgede yaşıyorlardı; oysa aynı eyaletin güney ve doğusunda, yani bugünkü İran Kurtistan (Kourdîstân) (Քրդստan [K’rdstan – Kurtistan]) topraklarında, Strabon’a göre Mardlar (Mardes), Kadusiler (Cadusiens) ve bugünkü kurtlar (kourdes) (Քուրդer [Kurtlar]) ile isimleri çok benzer olan Kyrteler yaşıyordu; ya da Doğu tarihçileri tarafından Gur (G’oûr) ülkesinin bir hanedanı (dynastie) olarak zikredilen Kerteler veya kurtlar (kourtes) (Քուրդեր [Kurtlar]) buralarda meskundu. Yukarıda bahsettiğimiz Karduklar (Carduques), kurtlar’ın (kourdes) (Քուրդեր [Kurtlar]) ataları (ancêtres) olarak kabul edilen savaşçı (belliqueux) bir halktı. Kardukya’da (Carduchia) ve Carduchi montes olarak bilinen dağlarda yaşıyorlardı. Şerefuddin Bitlisî (Chérèf-ou’ddîn Bidlîcy) ve Katip Çelebi’ye (Hâdjy Khalîfa) göre, günümüzdeki kurtlar (kourdes) (Քուրդer [Kurtlar]), Farsçada Biverasp (Biwèrasp) lakabıyla anılan gaddar Zahhak’ın (Zohâk) zulmünden kaçan talihsiz İranlıların torunları (descendants) olarak kabul edilirler. İranlı tarihçiler, onun tiranlığının (tyrannie) bu krallığı (royaume) en korkunç sefalete (misère) sürüklediğini ve omuzlarından iki yılanın (chancres) çıktığını ve orada yapışık kaldığını anlatırlar. Bu yılanların doymak bilmez açlığını yatıştırmak için bir hekim (médecin) kılığındaki Şeytan (Démon), krala onları her gün iki insan beyniyle (cervelles humaines) beslemesini tavsiye etmiştir. Kralın aşçıları (cuisiniers), İran hükümdarının acısını dindirmek için kurban edilen talihsiz mağdurlara acıyarak, her gün bu bahtsızlardan birinin hayatını kurtarmak için beyninin yerine kestikleri bir koyunun beynini koymuşlar ve onu dağlara göndermişlerdir; böylece dağlarda kurtlar (kourdes) (Քուրդer [Kurtlar]) ırkı (race) oluşmuştur.

Çevirmen İbrahim Şimşeğin dipnotudur: 11 . yüzyıl Ermeni kroniğinde Kurtların marlar oldukları ve bunların da Medler oldukları yazmaktadır. Ermenicesini sunuyorum:

զնմանս և զկիւնս, և եհան զՍուրբն ի բանտէն, զոր և յետ այնորիկ առին զիւրեանցն, որպէս և էրն։

Ի թուին ՈԼԳ պատերազմեցան ընդ միմեանս Սաղացիքն՝ որք են Մարք, և Թուրքք՝ որք են Թորգոմեանք, և յերկարեաց մարտն զամս Ը, և այս էր պատճառն. ազգք Թուրքաց որք բացօթեայ շրջին խորանօք շատացեալք ընդդէմ խորշակի և ցրտոյ, զձմեռնային եղանակն երթային ընդ կողմն հարաւոյ, սակս կակղութեան օդոյն և ցամաքութեան երկրին, և զամառնայինն երթային առ հիւսիսի՝ յաղագս առատութեան ջրոյ և զովութեան անխորշակ օդոյն. և յերթևեկութիւնս այս կցորդք լինէին Մարք, որք անկեալք յարքայութենէն իւրեանց՝ պանդխտանան ուր և դիպի, և զաղքատութիւն իւրեանց զարմանելով շորթելով զայլոցն, մեղանչէին Թուրքաց գողութեամբ՝ շորթելով զանասունս նոցա։ Եւ յասացեալ Թուիս գտին մի Քուրդ դարանեալ յերկիրն Շպղթայ՝ յանցս Թուրքին, սպասելով ի գողանալ զնոսա, և կալեալ զնոսա սպանին. և վասն այնորիկ ժողովեցան Քուրդքն Ժ, և Թուրքքն կրկին քան զնոսա, և կռուեցան ի Շպղթան, վանեցաւ Քուրդն և իսպառ կոտորեցան ի Թուրքքէն։

Լուան զայս ազգն Մարաց, որ բնակեալ էին ի լերինն Ճեզիրոյ ի յերկիրն Տուրաբանանայ. ձայն տուեալ միմեանց ժողովեցան լռ, և եկին ի Մծբին և գրգռեցին զԹուրքսն. և նոցա նոյնպէս հաւաքեալ, բազմաձեռնութեամբ գնացեալ ընդդէմ նոցա, կռուեցան ի մէջ Տարայոյ և Մծբնայ. զօրացան Թուրքքն և պարտեցաւ Քուրդն իբրև զառաջինն, և իսպառ կորեան. քանզի սատակեցին զնոսա։ Եւ փութացան ի բանակետեղս նոցա և ի բնակութիւնս, և առին զտղայս և զկանայս նոցա և զկարասիս, և դարձան ի հանգրուանս իւրեանց։ Եւ հատաւ ազգն Քրդաց ի մեծամեծաց մինչև ցփոքունս յերկրէն Միջագետաց, մինչև անցին ամք ոչ սակաւք և մոռացօնք եղեն իրացն. քանզի մնացեալքն ի նոցանէ՝ յոյժ սակաւք՝ գնացին մտին յերկիրն Կիլիկեցւոց, խնդրելով ի նոցանէ ողորմութիւն։ Այլ զկնի պատերազմին անցելոյ գտին ի տունս քրիստոնէից թաքուցեալս ի Քրդացն:

1 A. զիւրեանց — 2 B. Թուրքն — 3 B. ազգն — 4 շատացեալ — 5 B. վասն — 6 B. զամառնայինն — 7 B. հիւսիսեւ — 8 B. ջրոյն — 9 B. անկեալք

1 B. զարմաննն, ծածկապէս շորթելով զայլոցն, ըստ որում և առաւել քան այլոցն մեղանչէին Թուրքաց գողութեամբ շորթելով «afin de subvenir à leurs besoins ils dérobent furtivement le bien d’autrui; c’est en suivant ces habitudes qu’ils portaient préjudice aux Turks plus qu’aux autres par leurs pillages». — 2 B. Շպղթանայ — 3 B. կոտորեցաւ ի Քրդէն ի ձեռաց Թուրքին — 4 B. և յերկիրն Տուրաւանադայ — 5 A. լռք — 6 B. զԹուրքսն — 7 B. ընդ մէջ — 8 B. ajoute ի մէջ — 9 B. ajoute և — 10 B. ի բանակետեղս և ի բնակութիւնս նոցա — 11 B. զկանայս և զկարասի նոցա — 12 B. ի մեծս

633 (933) yılında, Marlar olan Salalılar ile Torgomlular olan Türkler birbirleriyle savaştılar ve savaş 8 yıl sürdü; sebebi ise şuydu: Çadırlarda açık havada yaşayan, yakıcı sıcağa ve soğuğa karşı alışkın olan Türk kavmi, havanın yumuşaklığı ve toprağın kuruluğu nedeniyle kış mevsiminde güney tarafına giderlerdi; yaz mevsiminde ise suyun bolluğu ve yakıcı olmayan havanın serinliği için kuzeye giderlerdi. Bu gidiş gelişlerde, kendi krallıklarından düşmüş olup rastladıkları yerlerde gurbette yaşayan Marlar onlara eşlik ederdi; kendi fakirliklerini başkalarınınkini gizlice çalarak gidermeye çalışırken, Türklerin hayvanlarını çalarak onlara karşı suç işlerlerdi. Bahsi geçen yılda, Şpığta ülkesinde Türkün geçitlerinde pusu kurmuş, onları çalmak için bekleyen bir Kurt (Քուրդ – Kurt) buldular ve onları yakalayıp öldürdüler. Bu nedenle 10 Kurt (Քուրդ – Kurt) toplandı, Türkler ise onlardan iki kat fazlaydı; Şpığta’da savaştılar, Kurt (Քուրդ – Kurt) püskürtüldü ve Türkler tarafından tamamen kılıçtan geçirildiler.

Cezire dağlarında, Turabandin (Տուրաբանանայ) ülkesinde yaşayan Mar kavmi bunu duydu; birbirlerine ses vererek 30.000 kişi toplandılar ve Nusaybin’e gelip Türkleri kışkırttılar. Onlar da aynı şekilde toplanıp büyük bir güçle onlara karşı gittiler, Dara ve Nusaybin arasında savaştılar. Türkler güçlendi ve Kurt (Քուրդ – Kurt) ilki gibi yenildi ve tamamen yok oldular; çünkü onları kırdılar. Onların ordugahlarına ve yerleşim yerlerine aceleyle gidip çocuklarını, kadınlarını ve eşyalarını aldılar ve kendi konaklarına döndüler. Mezopotamya ülkesindeki Kurt (Քուրդ – Kurtlar / Քուրդեր – Kurtlar) kavmi, büyüklerinden küçüklerine kadar kesildi; ta ki az olmayan yıllar geçip olaylar unutulana dek. Çünkü onlardan geriye kalan çok az kişi Kilikyalıların ülkesine gidip onlardan merhamet dilediler. Ancak savaş bittikten sonra, Hristiyanların evlerinde Kurtlardan (Քուրդ – Kurtlar / Քուրդեր – Kurtlar) gizlenmiş olanlar bulundu.

Şpığta (veya Ermenice metindeki haliyle Շպղթայ – Špłt’ay), Orta Çağ Ermeni ve Süryani kaynaklarında bugünkü Siverek ile Diyarbakır (özellikle Karacadağ bölgesi) arasındaki dağlık ve geçitlerle dolu bölgeyi tanımlamak için kullanılan kadim bir yer adıdır.

Sir John Malcolm’un İran Tarihi’nde (Histoire de Perse) (Fransızca çeviri) bu masalın (conte), insanın kötü ayartmalara ne kadar kolay boyun eğdiğinin acı sonuçlarını göstermek için uydurulmuş bir alegori (allégorie) olduğu söylenir. M. de Hammer ise bu alegorik geleneği (tradition allégorique), bize açıkladığı tek tarihi gerçeğin o dönemde (Zerdüşt’ten çok önce) İyilik Prensibinin aksine Kötülük Prensiplerine (Ahrimèn veya Ahrimân اهريمن) saygı gösteren bir grup İranlının göç etmesi olduğunu ve böylece halis Sâbiîlerin veya Güneş Tapıcılarının (Adorateurs du Soleil), komşuları Şemsiler (Chèmsy) kadar Yezidiler (Ezidiler) (Iézidy) arasında da korunduğunu belirtektir açıklar. M. de Hammer’ın bu görüşü başka bir geleneğe dayanır; buna göre, tiran Zahhak’ı (Zohâk) kemiren yaralara yem olacak talihsizlerden birini her gün bizzat Şeytan (Démon), kendisi ve soyundan gelenlerin ona tapması şartıyla serbest bırakmıştır; bunlar Kurtistan’a (Kourdîstân) (Քրդստan [K’rdstan – Kurtistan]) kaçmışlar ve Yezidi (Ezidi) kültü (culte Iézidy) böyle doğmuştur.

Burada, Şerefuddin’in (Chérèf-ou’ddîn) kürt (kourde) (Քուրդ [Kurt]) milletinin (nation) oluşumu hakkındaki anlatısına (récit) daha fazla inandırıcılık kazandıracak şekilde Doğu müelliflerinin (auteurs orientaux) bu kurgusunu (fiction) yorumlamaya çalışacağız. Zahhak’ın (Zohhâk veya Zohâk) kökeni hakkında farklı versiyonlar vardır. Bazı tarihçilere göre o bir Arap veya تازى Tazı (Tâzy) idi ve lanetli عاد Âd (‘Aad) kavminden geliyordu; diğerleri onun Suriyeli (Syrien) olduğunu ve meşhur Şeddad’ın (شدad) (Cheddâd) soyundan geldiğini iddia eder; bazıları ise onun kutsal tarihçilere göre Kuş’un (Chus) oğlu ve Ham’ın (Cham) torunu olan İbranilerin (Hébreux) Nemrud’u (Nemrod) olduğunu varsaymışlardır. Şair Firdevsi (Firdoucy) bu hükümdarın bin yıl hüküm sürdüğünü (régna) iddia eder; ancak böyle bir kurguya, Zahhak isminin tıpkı Fransa’da Merovee (Mérovée) isminin Merovenj (Mérovingiens) hanedanının adı olması gibi bütün bir aileyi kişileştirdiği düşünülürse inanılabilir. Yedi yüz yıl yaşadığı söylenen ve Zahhak tarafından tahttan indirilen bir Med hanedanının şefi olarak kabul edilebilecek Keyumars (Keïoumourtz) için de durum aynıdır. Klaproth’un Asya’nın Tarihi Tabloları (Tableaux historiques de l’Asie) eserinde, aslen Arabistan sakinlerini belirten تازى Tazı (Tâzy) kelimesinin tüm Sami ırkından (race sémitique) halklar ve dolayısıyla Asurlular (Assyriens) için de kullanılmış olabileceği varsayımını (hypothèse) kabul edersek; Zahhak, İranlıların nefret ve düşmanlığının hedefi olan Asur hanedanının kökü (souche) olmalıdır, zira o yabancı kökenliydi ve İran’a bir tür şeytani kült (culte diabolique) getirmişti; bu da Mesudi’nin (Mas’oûdy) bildirdiği gibi krallıkta tiranın Şeytan ile iş birliği (intelligences) içinde olduğuna dair güçlü bir inanç (croyance) yaratmıştı. Sonuç olarak, yukarıda zikredilen alegoriyi, İranlı şair Firdevsi (Firdoucy) ve milletinin diğer yazarları tarafından, Şeytan ile gizli anlaşmaları olan ve ondan mutlak bağlılığının kanıtı olarak her gün insan kurbanları talep eden Asur hükümdarının dinsizliğini (impiété) ve tiranlığını daha enerjik ve iğrenç terimlerle betimlemek için uydurulmuş bir mübalağa (hyperbole) olarak kabul ederek mükemmel bir şekilde açıklayabileceğimizi düşünüyoruz. Bu durumda kurtlar (kourdes) (Քուրդer [Kurtlar]), gaspçının (usurpateur) eziyetinden ve gaddarlığından dağlara sığınarak kaçmayı başaran İranlıların torunları olarak haklı bir şekilde değerlendirilebilirler. Zahhak hakkındaki bu versiyon, Asur prenslerinin İran’ı İndus’a ve Ceyhun’a (Djî’hoûn veya Oxus-Oğuz) kadar işgal ettiklerini bize öğreten Yunan tarihçilerinin verileriyle de mükemmel bir uyum içindedir. Şehname’ye (Chah-nâmeh) göre Zahhak’ı deviren ve hapseden Afridun (Afridoûn) veya Feridun (Féridoun), o halde (M.Ö. 770’te) Asur imparatorluğunu yıkan Arbaces (Arbace) tarafından kurulan yeni Med hanedanının temsilcisi olacaktır. Ksenofon (Xénophon), On Binlerin (Dix mille) (muhtemelen İranlı göçmenlerin sığındığı) Gordyen Dağları’ndan (monts Gordyéens) geçtiği sırada, barbarların (Barbares) kadınları ve çocuklarıyla birlikte yükseklere çekildiklerini ve oradan Yunanların üzerine sürekli büyük kayalar (cailloux) yuvarladıklarını anlatır.

Çeviren İbrahim Şimşeğin dipnotu:

ܡܕܝܢ̈ܬܐ ܕܓܒܝܠܿ ܘܓܝܿ ܒܐܝ̈ܝܐ ܕܗܘܿܐ ܡܪܝܿ ܢܫܬܒܩܘܢ ܐܝܬܝܐ ܚܪ̈ܒܬܐ ܘܡܣ̈ܚܦܬܐ. ܘܡܠܿܘ ܡܢܗܝܢ ܐܝܬܝܐ ܡܛܠ ܫܘܦܪܗ̇ ܠܡܕܒܪ̈ܐ ܘܠܚܘܪ̈ܒܐ܆ ܒܪܝܿ ܕܠܐ ܐܬܐܠܝ ܥܡܗܘܢ. ܘܬܪ̈ܝܗܘܢܿ. ܒܪܝܿ ܕܒܐ ܫܒܝܐ ܢܦܩܘ ܠܗܘܢ ܡܕܝܢ̈ܬܐ ܚܕ̈ܬܐ ܘܢܩܦܘ ܠܐܒܕܢܐܿ. ܠܐ ܐܡܪܟܘܢ ܒܐܚܪ̈ܢܝܬܐ. ܓܙܪ̈ܬܐ ܗ̇ܘ ܕܝܢ ܡܕܝܢ̈ܬܐܿ. ܒܪܝܿ ܕܩܪܝܢ ܗܘܿܐ ܒܫܡܗ̇ ܕܐܝܪܩܿ܆ ܕܗܘܿܐ ܒܝܕܬܐ ܘܚܕܐ ܕܣܘܪܝܐ ܥܠ ܒܢ̈ܝܣܝܢ. ܦܪ ܥܕ ܞܝ ܕܐܣܟܠܘ ܠܡܠܟܐܿ. ܘܒܬܪܗܘܢܿ ܝܗܒܘ ܠܦܪܣܝܐ ܚܕ̈ܬܐ ܘܐܬܦܪ̈ܫܘ ܘܐܬܫܝܛܘ ܠ (ܟܪܕܘܣܬܢ). ܘܒܗ ܒܫܢܬܐ ܞܝܿ. ܘܐܬܟܠܝܘ ܦܪ ܒܢܝ̈ܬܐ ܡܢ ܚܕ̈ܬܐܿ. ܘܒܬܪ ܐܝܬܝܐ ܕܐܫܬܒܩܘ. ܘܐܬܡܠܝܘ ܞܝ ܠܗܘܢ ܚܕ̈ܬܐ ܒܚܪ̈ܒܬܐ ܘܦܪ̈ܩܢܐ ܕܕܚܝܠܝܢ ܘܡܫܠܛ ܒܗܘܢ ܐܒܕܢܐܿ. ܘܐܬܚܪ̈ܒܝܢ ܛܠܝ̈ܐ ܕܐܝܪܩܿ ܞܝܿܕܗܘܐ ܒܗܘܢ ܚܕܬܐ ܕܐܝܪܩܿ ܕܩܕܝܫ̈ܐ. ܘܒܪ̈ܝܬܐ ܐܝܟ ܕܡܚܝܢܐܿ ܗܘܿܐ ܠܗ ܠܦܪܣܝܐ ܕܐܡܝܪܐ ܕܐܒܝܬܐ ܫܒܝܐ܆ ܒܐ ܠܒܢܝ̈ ܒܐܪܥܐ ܕܦܪܣܝܐ ܘܥܠܬܐ ܠܩܕܡܐܿ. ܗܿܝ ܕܒܐ ܗܘܿܐ ܦܪ ܡܢ ܡܕܝܢ̈ܐ ܘܐܝܟܐ ܕܚܙܝܬ ܐܣܟܠܬ ܠܡܕܝܢ̈ܐ ܠܗ. ܐܝܕܐ ܡܒܪ̈ܟܐ ܕܦܪܣܝܐ ܘܠܐܠܗܐ ܕܥܠܡܐ ܐܝܬܘܗܝܿ. ܘܡܣܒܪ ܒܗ̈ܝܡܢܘ ܡܫܝܚܐ܀

ܒܗܘܿ ܙܒܢܐ ܢܦܩ ܡܢ ܒܝܬ ܓܙܝ̈ܐ ܕܐܣܝܐ ܒܪܗܿ ܘܡܣܠܩ ܐܢܫ̈ܐܿ. ܕܚܫܒܝܢ ܗܘܿܐ ܠܗܘܢ ܡܕܝܢ̈ܐ. ܘܡܠܿܘ ܡܕܝܢ̈ܐ ܞܝ ܠܦܪܣܝܐ. ܒܪܝܿ ܕܦܪ ܢܦܩ ܐܝܬܝܐ ܐܕܪܡܐ ܚܕ̈ܬܐܿ. ܘܗܘܿܐ ܡܢ ܢܦܫܗܘܢ ܡܢ ܝܗܒܘ ܦܪ ܚܕܬܐ ܡܛܠ ܚܝܠܗ ܕܐܪܡܐ ܕܐܝܬܘܗܝܿ. ܒܗܘܿ ܕܝܢ ܡܢ ܐܪܡܐ ܒܐܪܡܐ. ܘܒܝܬ ܐܪܡܐ ܗܘܐ ܠܗ ܒܓܙܪܬܐ ܠܦܪܣܝܐ ܘܟܠܿܗܿ (ܟܪܕܘܣܬܢ) ܘܡܫܠܛܐ ܥܠܿܝܗܿ. ܘܐܝܡܡܐ ܠܠܡܠܟܐܿ. ܘܒܬܪ ܕܢܦܩ ܐܪܡܐ ܠܝת ܒܣܦܪ̈ܐܿ ܐܝܬܘܗܝܿ. ܘܒܐ ܥܒܪ ܗܘܿܐ ܒܐܪܡܐ ܕܐܪܡܝܐ. ܐܚܝܕ ܡܕܝܢ̈ܐܿ ܕܦܪܣܝܐ. ܘܝܗܒ ܠܗ ܢܦܫܗ ܕܡܢ ܡܕܝܢ̈ܐ. ܘܐܙܕܩ ܠܦܪܣܝܐ. ܒܐ ܫܒܝܐ ܡܢ ܐܠܗܐܿ. ܒܬܪ ܚܕ̈ܬܐ ܕܦܪ̈ܣܝܐ ܕܡܘܬܒܐ ܡܕܝܢ̈ܐܿ. ܘܒܐ ܒܬܪܗ ܕܐܒܝܬܐ. ܘܐܬܕܠܝܠ

Cebil ve Gay şehirleri, o günlerde ıssız, harabe ve yıkılmış bir halde bırakıldılar. Güzelliğinden dolayı çöle ve harabeye dönen bu yerler onlarla doldu; çünkü onlarla birlikte kurtulan olmadı. Her ikisi de esaret altına girerek çıktılar; yeni şehirler kurdular ama yıkıma boyun eğdiler. Size diğerlerinden bahsetmiyorum; adalardan ve o vakitler İrak ismiyle çağrılan şehirlerden söz ediyorum ki orası Suriye’nin yeniliği ve sevinciydi.

Kral’a karşı kusur işledikleri o vakte kadar böyleydi; onlardan sonra ise buraları yeni Perslere verdiler. Buralar ayrıldı ve Kordestan halkı tarafından hor görüldü. O yıl içinde yeni yapılar inşa edilmekten alıkonuldu ve terk edilen yerlerin ardından, onların yeni yerleri yıkıntılarla ve dehşet verici kurtuluşlarla doldu; zira üzerlerinde yıkım hüküm sürüyordu. İrak’ın çocukları harabeye döndü; halbuki orada azizlerin İrak’ı yeniden kurulmuştu. Mahlukat, esir düşen evin emiri olan o Persli için bir kurtarıcı gibiydi; Pers toprağındaki oğulların yanına geldi ve öne geçti. O, şehirlerden uzaktaydı ve nerede gördüyse şehirli olanlara karşı kusur işledi. Pers’in mübarek eli ve alemlerin Tanrısı oradadır; Mesih’in imanıyla müjdelemektedir.

O zamanlarda, Asya’nın hazinelerinden onun oğlu çıktı ve insanları yukarı çıkardı; onları şehirli sayıyorlardı. Şehirliler orayı Pers ile doldurdular. Adramay’ın yeni yerlerinden çıktılar; Ermenistan’ın gücü hatırına kendilerinden olanı verdiler. O zaman Ermenistan’dan Ermenistan’a geçildi. Ermenistan ile Pers arasında, adalar ve tüm Kordestan üzerinde hakimiyet kuruldu. Kral’ın günlerinde, Ermenistan çıktıktan sonra o artık sınırlarda değildi. Aramice konuşanların Ermenistan’ından geçiyordu. Pers şehirlerini ele geçirdi ve şehirlerden olan canını ona verdi; böylece Pers haklı çıktı. Tanrı katından bir esaret geldi; yerleşik şehirlilerin olan Perslerin yeniliklerinden sonra ve onun ardından ev geldi ve her şey ortaya çıktı.

Kroniğin Tam Adı: Süryanice orijinal adıyla Maktebanut Zabne (Zamanların Yazımı) olarak bilinir. Batı dillerinde ve akademik literatürde ise Chronicon Miscellaneum veya daha spesifik olarak Chronicon ad Annum 724 (724 Yılına Kadar Olan Kronik) olarak adlandırılır. Bu eser, daha sonraki yüzyıllarda diğer Süryani müellifler tarafından genişletilmiştir.

Tam Yazılma Tarihi: Bu metnin çekirdek kısmının tamamlanma tarihi miladi 724 (hicri 105) yılıdır. Metin içerisinde Sasani-Bizans savaşlarından bahsedilen kısımlar ise yaklaşık olarak 6. ve 7. yüzyıllar arasındaki olayları kapsar.

Metnin ana hatları, özellikle 502-506 yılları arasındaki Sasani hükümdarı I. Kavad dönemi ve sonrasındaki Arap fetihleri öncesi kaotik dönemi tasvir etmektedir. Metinde geçen İrak, Kordestan ve Ermenistan vurguları, bu bölgelerin Sasani ve Bizans arasında sık sık el değiştirdiği o geçiş döneminin siyasi atmosferini yansıtır.

Bu dağlık bölgelerin prensleri farklı dönemlerde bir süzeren efendinin (seigneur suzerain) otoritesini tanımış olsalar da, Asya’nın diğer bölgelerindekilere göre her zaman daha büyük bir bağımsızlığın (indépendance) tadını çıkarmışlardır. Ksenofon, İran monarşisi tarihinin ilk zamanlarında Kurtistan (Kourdîstân) (Քրդստան [K’rdstan – Kurtistan]) reislerinin (chefs), en güçlü hükümdarların altında bile dikbaşlı ve huzursuz vasallar (vassaux indociles) olduklarını anlatır. On Binlerin bu bölgeden geçişi sırasında esir aldıkları kişiler Yunan tarihçiye, geçmeyi planladığı Dicle kıyısındaki dağlarda yaşayan Kardukların (Carduquiens) “savaşçı ve her türlü boyunduruktan kurtulmuş bir halk olduğunu; Büyük Kral’ın (Grand Roi) ordusunun bir zamanlar oraya girdiğini ancak yolların geçit vermez kötü durumu nedeniyle tek bir adamın bile geri dönmediğini” söylemişlerdir. Roma birlikleri (troupes romaines) bir süre Kardukya’nın (Carduchia) bir kısmını işgal etti; ancak egemenliklerinin (domination) sınırlarının askeri karakollarıyla (postes militaires) sınırlı olduğu tahmin edilebilir; İran’ı boydan boya geçen Moğol (mongoles) kabilelerinden hiçbirinin bu eyalette uzun süre yerleşmediği de dikkat çekicidir. Güçlü ve cesur savaşçılar olan Karduklar (Carduques), yabancı istilalarına (invasions étrangères) karşı her zaman cesaret ve enerjiyle direnmişlerdir; onların sarp, kurak ve ulaşımı zor dağlarını fethetmek ne kadar zorsa, onları elde tutmak da o kadar yararsız olacaktır.

Şerefuddin bize kurtlar’ın (kourdes) (Քուրդer [Kurtlar]) hiçbir zaman tek bir hükümdar veya şefin asası altında birleşip gruplanmadığını öğretir: bu iddia, Artakserkses (Artaxerxès Longue main) (اردشير دراز دست Ardechir-i Dirâz-deste) sayısız bir orduyla bu ülkeye girdiğinde, kurtuluşunu (salut) müttefiklerinden birinin Kardukya’nın iki ana reisi arasında nifak tohumları ekme becerisine ve her ikisini de bu hükümdarla barış yapmaya ikna etmesine borçlu olduğunu bildiren Yunan tarihçilerin anlatımıyla tamamen doğrulanmaktadır. Birbirleriyle sürekli savaş halinde olan bu kurt (kourdes) (Քուրդ [Kurt]) prensleri, her zaman kendilerine bu korumayı sağlayan hükümdara sadakat ve bağlılık sunarak karşılık verdikleri büyük bir gücün korumasını ve desteğini aramışlardır; sık sık ona vergi (tribut) ödemişler veya savaş zamanında yardımcı birlikler (troupes auxiliaires) sağlamışlardır. Büyük devletler (États) arasında her zaman bir sınır (limite) görevi gören bu eyaletin coğrafi konumu, reislerinin politikasını kolaylaştırıyordu; Kardukların eskiden Romalılar ve Sasaniler (Saçanides) arasında bölündükleri, bugün de hâlâ İran hükümdarları ile Osmanlı hanedanı sultanlarının haraca bağlanmış vasalları oldukları tahmin edilebilir. Daha önce de belirttiğimiz gibi, bugün bu ülkenin güney ve batı kısmı Osmanlılara, kuzey ve doğu kısmı ise İran Şahlarına bağlıdır. Şerefuddin’in dediğine göre Kurtistan (Kourdîstân) (Քրդստan [K’rdstan – Kurtistan]), Hürmüz Denizi’nden (mer de Hormouz) veya Basra Körfezi’nden Maraş Eyaleti’ne (Italèt de Mèr’ache) ve Malatya (Malathia) (eskilerin Mélitène’si) Sancağı’na (Sandjaq’) veya Livasına (Liva) kadar düz bir çizgi halinde uzanır. Katip Çelebi, Cihannüma’sında (Djéhân-numa) bu eyaletin Hürmüz’den başladığını ve Malatya ile Maraş sınırlarına kadar uzandığını söyler. Kuzeyde Arran (Arménie persane), güneyde Musul (Maüszul) ülkesi ve Irak-ı Arab (Irâq’ arabe) ile sınırlıdır. Bu iki müellif, görüldüğü üzere, bütün Laristan’ı (Laristân) bu ülkeye dahil eder ve sınırlarını Basra Körfezi’ne kadar geriletirler. Muhtemelen, Lor ülkesi (pays de Lôr) çok uzun süre Keyhüsrev’in (Keï-Khosraü) hükümdarlığını şanlandıran kahramanlardan biri olan Milad oğlu Gurguin soyundan gelen prensler tarafından yönetildiği için ve Şerefuddin tarafından Kurtistan’ın (Kourdîstân) (Քրդստan [K’rdstan – Kurtistan]) yetiştirdiği büyük adamlar arasında sayılan bu kahramanın kökenine dayanarak; kurt (kourde) (Քուրդ [Kurt]) tarihçisi, bir milli gurur (fierté nationale) duygusuna kapılarak Laristan’ı (Laristân), bizzat kendisinin de mensubu olduğu milletin işgal ettiği geniş toprakların ayrılmaz bir parçası olarak görmüştür. Kendi ölümsüz adaşı gibi شاه عادل Şah-ı Âdil (Châh-i-’âdil) veya Adil Kral ismiyle bilinen ve Lor’un bu hanedanının doğrudan soyundan gelen son prensi olan Anuşirevan (Anouchirévân), Hicri 948 (Miladi 1541-42) yılında bir meczup tarafından öldürülmüş ve yerine kuzeni İbrahim Han geçmiştir; Katip Çelebi’ye göre İbrahim Han, Hicri 1000 yılına kadar hüküm sürmüştür. Bu tarihte ülke, Şerefuddin Bitlisî’nin çağdaşı olan Büyük lakaplı I. Abbas tarafından fethedilmiştir. Şerefuddin Bitlisî, kurt (kourde) (Քուրդ [Kurt]) milletinin tarihinin (Fastes de la nation) müellifidir. D’Herbelot’tan aktarıldığına göre: “‘Abbas, Fars’ın veya bizzat İran’ın büyük bir kısmını kapsayan ve kurtlar’ın (kourdes) (Քուրդer [Kurtlar]) Hicri 500 (Miladi 1106) yılında bir hükümdarlık olarak kurdukları Lor krallığını fethetti. Onu Araplardan almışlardı ve Şah Abbas 1612’de orayı ele geçirene kadar sahibi olarak kaldılar. Kralı yakalayıp ölüme mahkûm etti, çünkü o ülkesinden geçen kervanlara (caravanes) saldırıyor ve onları yağmalıyordu.” M. Jaubert’e göre kürt (kourde) (Քուրդ [Kurt]) halkının yaşadığı ülke, uzunlamasına kuzeyden güneye, Ararat Dağı’ndan (4) (Aghry-dâgh) Hamrin Dağları (‘Hamrîn) silsilesinin Ayağ (Aïâgh) veya Cebel-i Tak (Djébel-tâk) (eskilerin Zagros’u) ile birleştiği noktaya kadar; genişlemesine ise doğudan batıya, Van (Vân) ve Urmiye (Ourmiah) göllerini ayıran dağlardan Hasankeyf’e (Hissn-Keïfa) kadar uzanır. Bu geniş bölgenin sınır çizgisi Ararat veya Masis dağından başlar, Diyadin, Toprakkale (Toprac-cal’a), Muş (Moüche), Siirt (Sa’èrt) ve Cizre’den (Djézîré) geçer ve bu nehrin Hamrin dağları arasından kendine bir yol açtığı yere kadar Dicle’nin batı kıyısını takip eder. Bu çizgi daha sonra bu dağların silsilesini Cebel-i Tak’a kadar izler ve oradan Şeyh Hasan nehrinin kaynağına kadar devam eder. Oradan kuzeybatıya doğru yükselerek, Sine’nin (Sineh) doğusunda Kızılözen’in (Kizil-ouzèn) kaynaklarına ulaşır, Taht-ı Süleyman (Takhti-Souleïmân) pınarına doğru ilerler, Sarok (Sarokh) nehrini ve yukarıda zikredilen iki göl arasında yükselen dağ silsilesini aşarak; Urmiye, Selmas (Selmâs) ve Hoy’u (Khoï) doğuda bırakır, Kotur (Kothoura) ve Zeva’dan geçer; nihayet İran Aras’ının (Araxe persan) batı kıyısını takip ederek Masis veya Ararat dağına ulaşır. Bu şekilde çevrelenen ülke, kuzeyde Kolkhis (Colchide), doğuda iki Medya, güneyde Keldani (Chaldée) ve batıda Küçük Ermenistan’a sahipti. İskitlerin (Scythines), Taokların (Taoques), Faslıların (Phasiens) ülkesine komşuydu ve Kardukların veya Gordyenlerin ülkesinin yanı sıra Büyük Ermenistan, Babil ve Asur’un önemli bir kısmını kapsıyordu. İran Kurtistan (Kourdîstân) (Քրդստan [K’rdstan – Kurtistan]) bölgesi M. Jaubert tarafından çizilen sınırlara tamamen dahil olmadığından, yüzölçümü yaklaşık 610 mil kare olan Doğu veya İran Kurtistan’ının (Kourdîstân) (Քրդստan [K’rdstan – Kurtistan]) Kirmanşah, Kengüver, Dinever ve Nihavend eyaletlerini (districts) içerdiğini düşünüyoruz; oysa yüzölçümü yaklaşık 3000 fersah (lieues) kare olan ve özellikle asıl eski Asur’u kapsayan Batı veya Türk Kurtistan’ı (Kourdîstân) (Քրդստan [K’rdstan – Kurtistan]), Şehrizor (Chehrzoul), Van, Erzurum (Ärze-roûm), Diyarbakır (Diâr-békir) eyaletlerinden (iâlèts) ve Bağdat eyaletinin kuzey kısmından oluşur. Şimdi İran krallığı ve Osmanlı Asya imparatorluğunda yaşayan çok sayıda kurt (kourdes) (Քուրդer [Kurtlar]) ve Lor kabilesinin dökümünü yapacağız. Konuya girmeden önce, Şerefuddin ve Katip Çelebi’ye göre kurt (kourde) (Քուրդ [Kurt]) milletinin, lehçeleri ve adetleri bakımından birbirinden farklı dört ana sınıfa (classes) ayrıldığını belirteyim. En dikkat çekeni كرمانج Kurmanci (Guèrmânidje), ikincisi Lor لور veya لر, üçüncüsü Kelhor (Guèlhor) كلهr ve dördüncüsü گوران Guran (Gourân) dır.

Dipnotlar:

(1) Bu Kerte veya Kurte hanedanının tarihçisi, Kroniği’nin (Esfizâry) VII. ve VIII. kitaplarında Muinuddin Esfizarî (Mou’ine ou’ddîn Esfizâry) olmuştur. M. Barbier de Meynard tarafından çevrilen ve notlandırılan Herat Farsça Kroniği’nden (Chronique persane d’Hérât) parçalara bakınız; ayrıca Hammer’ın bu prenslerin Kert olarak adlandırıldığı Geschichte der Ilchane eserine bakınız. M. Barbier de Meynard’ın bir notuna göre كرت isminin yerel telaffuzu Kert’tir. M. de Hammer ve C. d’Ohsson da bunu Kert olarak yazarlar; ancak M. Barbier, Strabon’un bize sağladığı etimolojik kanıtların yokluğunda Kurt telaffuzunu benimsemeyi uygun görmüştür.

(2) Muhtemelen عيد كردى İd-i Kurdî (‘Id-i-Kourdy) (kurt bayramı) adı verilen ve her yıl 31 Ağustos’ta Demavend’de (Downawènd) kutlanan şenlik bu geleneğe dayanmaktadır; bu şenlik, meşhur şair Firdevsi’nin (Firdouçy) Şehname’sine (la Basilide) göre zincirlenip Demavend volkanik dağının karanlık bir mağarasına asılan tiran Zahhak’ın (Zohâk) düşüşü anısına düzenlenmektedir. Bu şenlik المهرجان Mihrican (Mehrédjân) olarak da adlandırılırdı (Maçoudi).

(3) Bu varsayım Sir John Malcolm’un görüşüyle mükemmel bir uyum içindedir.

(4) Ermenilerin Masis veya Ararat dağına verdikleri ve Ermeniceye Agherd-dagh ve Dagher-dagh olarak geçen Türkçe اغرى داغ Ağrı Dağı (Aghry-dâgh) ismi, muhtemelen bu dağın yakınında bulunan Agorki kasabasından gelmektedir.

Tribus Kourdes et Loures ou Lores de la Perse.

La population du Kourdistán persan se compose, suivant Hassel, d’environ 35000 familles ou 180,000 têtes, abstraction faite des tribus Lores (?) nommées Zenguéné et Qara-Zendjir, qui habitent aux environs de Kèrmânchah au nombre de 13000 combattants, et de la tribu turque nommée Efchâre; ce qui porte l’effectif des ايليات Iliât ou hordes nomades vassales de la Perse à un minimum de 250 mille têtes.

D’autres auteurs n’estiment l’effectif de la population kourde (Քուրդ – Kurt) proprement dite qu’à 140 mille, au lieu de 180 mille têtes. Dans ce nombre sont compris 90 mille, ou suivant Mr. Jaubert, 88 mille nomades. Le Kourdistán (Քրդստան – K’rdstan – Kurtistan) proprement dit n’est pas la seule province de la Perse qui soit habitée par des kourdes (Քուրդեր – Kurtlar): il s’en trouve encore dans les huit suivantes, savoir: 1° l’Adzèrbâidjân (l’ancienne Atropatène); 2° le Farsistân; 3° le Djébel ou Irâq’ persique; 4° le Mazèndèrân; 5° le Guilân; 6° la province d’Ar-rân; 7° le Khouzistân (ancienne Suziane et Elymaïs); 8° le Qou-histân et le Khoraçân.

La première tribu kourde (Քուրդ – Kurt) de la Perse dont il est fait mention dans le Chèref-nâmeh, est celle d’Ardélân اردلان. La même histoire nous apprend que les kourdes (Քուրդեր – Kurtlar) de l’Irân se divisent en trois peuplades principales, savoir: 1° les سياه منصور Siah-mansoûr; 2° les چگنی Tchékiny ou Tchéguény; 3° les زنگنه Zenguénéh, qui étaient les descendants et qui prirent les noms de trois frères venus du Loristân, ou, d’après une autre version, du pays de كوران Gourân et d’Ardélân اردلان pour entrer au service des monarques persans.

Les autres tribus kourdes (Քուրդեր – Kurtlar) de ce royaume, suivant la même histoire, se nomment: 1° لك Lek; 2° زند Zend; 3° روزبهان Roûz-behân; 4° تنبلجه Tenbelétche ou Tenbilitche; 5° حضرى Haszry; 6° شهروزلى Chèh-rezoûly; 7° شيره زول Chirézoûl; 8° كيلانى Guilâny ou Kélâny; 9° اينلو Inelou; 10° مملوئى Mèmloûyî; 11° كج Kidje; 12° گورانى Goûrâny; 13° زكتى Zikty; 14° كله كبر Kélléguîr; 15° پازوكي Pazouky; 16° ودهنى Dihy; 17° چمشكزك Tchimichéguezèk; 18° اريكبرلو Arèbguirlou.

Les quatre tribus Pazouky, Tchimichéguezèk, Arèbguirlou et Béby ont, depuis longtemps, des princes héréditaires.

Vingt-quatre tribus kourdes (Քուրդեր – Kurtlar) connues sous le nom turc des ايگرمي درت étaient fixées, du temps de Chèref-ou’ddîn, dans le Q’arabâg’ dépendant aujourd’hui de l’empire russe. Une autre tribu de la même nation, nommée گيل Guile, habitait alors le Khoraçân; enfin, poursuit l’auteur précité, il se trouve en Perse beaucoup d’autres peuplades kourdes (Քուրդեր – Kurtlar) peu célèbres, qu’il serait trop long d’énumérer.

Les tribus militaires de la Perse sont partagées en quatre grandes divisions, qui tirent leur nom de leur langue maternelle, de même que l’Ordre de Malte se divisait en Langues de France, de Languedoc, de Provence, de Castille, d’Italie, d’Angleterre etc. La première division, qui est la plus nombreuse et la plus vaillante, se nomme ترك زبان Turk-Zébân (langue turke); la seconde, كرد زبان kourde-Zébân (langue kourde); la troisième, عرب زبان ‘Areb-zébân (langue arabe), et la quatrième لور زبان Loûr-zébân (langue Loure ou Lore).

Comme la première et la troisième ne se rattachent pas à notre sujet, nous nous bornerons à traiter ici de la seconde et de la quatrième langue d’après les écrivains et les voyageurs modernes.

DİPNOTLAR

Manuel complet de géographie moderne, publié à Weimar en 1821, par G. Hassel etc., T. 13. (R. زنگنه Zenguénèh) (R. تنبلجه Tébénleûdje ou Tébénlidje; P. تنكج Nènkidj) (P. ورمزيار Wermèziâr) (R. Dirmiziâr) (O. كج Kidje; V. كج Kilih) (P. گورانى Goûrâny) (O. بازوكي Bazouki; R. كله لر Kellèlèr) (R. وبی Bèby et O. ودهى soujy) (Iguirmy-deurte ou vingt-quatre) (R. اريكبرلو)